Han ser tantos os días
somerxidos
no silencio da palabra
que cando ousemos
atravesar ese túnel
de oquidades
e incerteza temporal
toparémonos
con que a verba
-xa calada
polo devecer da fala-
non ha ser
senón feble ferramenta
coa que adornar
e admirar
letreiros de chabolas.
Modesto Fraga. Derrotas con raíces
Din os lingüistas que a fala é o fundamento nuclear da identidade dun pobo. Coma seres humanos que somos, temos convertido a lingua na base da nosa civilización, da nosa relación cos semellantes e co mundo, polo que non é de estrañar que na linguaxe se revelen os ingredientes esenciais máis primitivos dunha comunidade. Investigando a fala propia dunha comunidade, podemos coñecer moito sobre o xeito de ser e de entende-lo mundo da mesma, por moi pequena que sexa. Todo canto acontece na historia e no devir das civilizacións dos pobos, todo aquilo que vai conformando a identidade colectiva das persoas, vai quedando gravado na súa fala, que pasa de pais a fillos transportando a bagaxe identitaria das xeracións. O labor do filólogo é, precisamente, o de procurar nas linguas as raíces esenciais e primixenias que deron forma a unha civilización, a unha cultura, pois deste xeito podemos achegarnos mellor que ningún outro xeito á maneira de pensar e de afrontar a realidade que caracteriza e identifica a cada comunidade humana.
Téñense exposto exemplos para tódolos gustos: dende o coñecido caso dos esquimais e da súa ducia de termos para referirse ós diversos tipos de neve, ata as diferentes clases de chuvia que recoñecemos os galegos no noso idioma: chuvia, chuvieira, orballo... Se pensamos no que diciamos máis arriba, é lóxico que cada pobo profunde naqueles aspectos da lingua que máis lle conveñan á súa vida cotiá, ás súas necesidades diarias: os esquimais investigan a neve, do mesmo xeito que nós ollamos á nosa climatoloxía, tan necesaria para os dous piares básicos da nosa supervivencia: o agro e a pesca.
Así e todo, o de Galicia é un caso á parte. Cada trazo da nosa cultura e da nosa identidade está sempre orientada á satisfación dese anceio primitivo que temos os galegos cara a variedade, a división, a diferenza, o minifundio. No país dos tres aeroportos e dos trescentos concellos, existe unha conciencia plena da multiplicidade de fórmulas e de realidades sociais e culturais que, sen rachar nunca a unidade interna esencial da patria, fai que ningún intento de centralizar e unificar a inmensa variedade de microculturas coas que conta esta terra poida levarse a cabo sen que rebenten multitude de tensións "localistas".
Ese afán polo minifundismo cultural, tan arraigado dende antigo nos cimentos da identidade galega, ten as súas orixes na propia historia do noso país, que comezou con multitude de tribos con cadansúa particularidade identificativa alá pola noite dos tempos. Hoxe, a pesares dos intentos duns por unificar a cultura galega, e doutros por facela desaparecer baixo a capa da cultura española, a tendencia cara a variedade estructural do noso país non semella remitir. As probas témolas en tódolos ámbitos e sectores que nos podemos imaxinar. A arquitectura popular, exemplo senlleiro deste feito, revélanos a capacidade inherente do galego para adaptarse ás necesidades vitais de cada zona. Viamos en aquí en Fisterra, por exemplo, a existencia dunha variante propia da arquitectura popular costeira, con diferentes microvariantes entre as cales ata o de agora a única que estudamos neste Promontorium foi a da Ínsua. O establecemento poboacional, por poñer outro exemplo senlleiro, é tan diverso e multiforme, que dos 40.000 núcleos de poboación que existen no Estado Español, 20.000 están en Galicia. O mesmo acontece coas festas, as tradicións, as actividades económicas, a organización e as costumes sociais... Se a multiplicidade de formas é tan evidente nestes trazos da nosa cultura, ¿coma non ía verse reflectido este feito na lingua, que é a espiña dorsal sobre a que se sustenta a nosa identidade? É máis, na fala é precisamente onde máis se deixa ver esa tendencia esencial do galego cara o minifundio, coma veremos máis adiante.
Desgraciadamente, poucos ou ningún dos estudosos e investigadores que algunha vez dirixiron a súa ollada científica cara a cultura galega pararon a analizar este feito. Galicia nunca foi consciente de que o maior legado, o elemento máis importante que conservamos é, precisamente, a distinción, a diferenciación. Nada ten que ver a comarca do Ribeiro coa da Costa da Morte; pouco se parecen a vila de Fisterra e a de Corcubión; e moitas e moi necesarias son as diferenzas que existen entre Fisterra e Mallas. E aí radica, con todo, a auténtica fermosura desta país variado, rico e marabilloso. Sen embargo, esa evidente distinción entre unhas comarcas e outras, entre unhas vilas e outras, entre unhas aldeas e outras, aínda hoxe é tildada de "atraso", "paletismo" e "pouco mundo"; e aqueles que loitan polo recoñecemento desa variedade son rapidamente degradados á categoría de "localistas". Por desgracia, ninguén falou aínda da totalidade de Galicia recoñecendo esa realidade innegable. Quizais, porque é moi doado falar dende un despacho en Santiago sen saír ás estradas e corredoiras do país a coñecer en que consiste realmente a cultura galega.
A variedade do idioma galego
Non é a nosa intención elaborar unha descrición completa da situación do galego e das súas características. Nembargantes, faise necesaria unha introdución de carácter xeral que poña sobre a mesa as ideas que xa viñemos desenrolando no apartado anterior para poñelas logo en relación coa situación lingüística de Fisterra.
Coma dixemos, a fala é indefectiblemente o principal trazo caracterizador dunha comunidade humana, por ben pequena que sexa. Sendo Galicia, coma vimos, un país cuia principal base cultural é a da multiplicidade, é lóxico que no idioma se reflicta a división, aínda que quizais non sexa este o termo correcto. Máis que de división, temos que falar de variedade, da infinidade de variantes lingüísticas que existen sobre o noso territorio e que constitúen o maior e máis fermoso do noso legado cultural e identitario.
Non vou ser eu quen me lance a profundar nesa materia tan ampla coma inacabada que é a dialectoloxía galega. Existen abondosos manuais e atlas sociolingüísticos que reflicten a situación, se ben dun xeito sesgado. Independentemente dos estudos realizados ata a data -algúns deles moi bos e moi completos-, existe un feito do que todos os galegos somos coñecedores e que é o de que, por debaixo dos grandes bloques lingüísticos recoñecidos e das áreas e subáreas ata o de agora identificadas, é practicamente imposible levar a cabo unha laboura descritiva que reflicta a totalidade de fórmulas que o noso idioma foi quen de elaborar a teor das necesidades das diferentes comunidades. Así, aínda que a fala fisterrana apareza en tódolos traballos descritivos dentro do mesmo subdialecto que o de Corcubión, Muxía, Dumbría ou Cée, para un fisterrán non é difícil identificar a un muxián, a un dumbriés ou a un mazariquense pola súa fala. O problema é que segundo nos afastamos, fáisenos cada vez máis complicado levar a cabo unha identificación tan concreta. Un fisterrán máis ou menos pode notar as diferenzas que existen entre a súa fala e a dunha persoa de Castromiñán, por poñer un exemplo de ata onde chega o minifundismo lingüístico; nembargantes, e aínda que poidamos saber se unha persoa é de Lugo ou Ourense, fáisenos por completo imposible facer maiores concrecións dentro dese amplo espectro. E sen embargo, ninguén dubida de que as falas dos Ancares e da Terra Chá teñen que ter as súas diferenzas evidentes, mais somentes os habitantes desa provincia serán quen de levar a cabo unha identificación tan concreta. O que queremos dicir é que, para elaborar un traballo descritivo que aúne tódalas realidades sociolingüísticas do país, sería preciso visitar tódalas cidades, vilas e aldeas recollendo mostras, facendo entrevistas e analizando as diversas diferenzas que vaian xurdindo. Un traballo de titáns que precisaría dun gran equipo multidisciplinar, formado ademais por nativos de cada área para deste xeito aternos á realidade cun prantexamento no que sexan os falantes propios de cada microdialecto os que mellor identifiquen as características de seu. Neste senso, é comprensible a ausenza dun traballo absolutamente completo sobre a dialectoloxía galega.
Os problemas do galego
Na negación desa multiplicidade cultural e lingüística -ou quizais na comodidade dos que teñen o deber de recoñecela- radican gran parte dos problemas sociolingüísticos con cantos se enfrenta Galicia neste complexo comezo do século XXI.
Parte da culpa podemos atribuírlla a unha institución que dende logo non é infalible pero que temos que recoñecer que é necesaria: a Real Academia Galega. Cando nos oitenta se redactou a gramática do galego, xa co-oficial, os académicos atopáronse cun feito que salta á vista pero que non quixeron recoñecer: que a lingua galega dista de ficar unificada, limpa e pura. Hai que admitir que non tivo que ser tarefa doada facer unha gramática a partires dun mosaico tan amplo e rico de variedades dialectais, moitas delas confundidas ás veces con castelanismos e outras formas non adecuadas. Así, optouse por basear a nova normativa na variedade supostamente máis tradicional e máis achegada ós intereses de depurar o idioma: aquela na que escribiran os autores da nosa extensa literatura e que se conservaba dun xeito moi semellante entre as elites cultas no exilio. Así, o primeiro galego estándar foi unha mestura de galego literario de finais do século XIX e principios do XX, galego compostelán -a única cidade na que semellaba conservarse-, e unha serie de trazos derivados das investigacións etimolóxicas dos académicos e catedráticos. Este galego oficial depurado, froito dos intereses unificadores e da comodidade daqueles que non estaban dispostos a profundar máis da realidade sociolingüística do país, pronto chegou ós nosos fogares a través dos medios de comunicación e do sistema educativo. Dende fai décadas, aprendemos a convivir con este idioma sen gheada e sen seseo polo ben da nosa identidade nacional, aínda a risco de reducir sensiblemente a importancia da nosa fala natural, e incluso aceptando certo grao de desprestixio para ela. É certo que, na teoría, a RAG non discrimina ós dialectos, e favorece o seu uso e normalización. Desgraciadamente, moitas das decisións que tomou a Academia nas últimas décadas fana sospeitosa de ter esquecido unha idea chave da lingüística: que un idioma é unha obra colectiva, e que pertence única e exclusivamente ó pobo que o xerou. A primeira destas decisións, nefasta na miña opinión, foi o esquecemento deses dous rasgos insubstituíbles, únicos e fondamente enraizados na nosa lingua: a gheada e o seseo, dos que falaremos en maior profundidade nas posteriores entregas deste traballo. Coido que escribir unha gramática oficial excluíndoos foi un erro, sobre todo cando se sabía e se sabe que a inmensa maioría das áreas lingüísticas de Galicia contan cun dos rasgos, ou cos dous en convivencia en moi diversos graos e posibilidades. E si, é certo que na teoría esta decisión fonética non tivo consecuencias na percepción que a Academia ten dos dialectos; mais na praxe, sabemos que nunca veremos un presentador da TVG falando con gheada, aínda que “en teoría”, ninguén llo impida. E isto é así porque, ao final, rematou por considerarse ó falante con gheada e seseo un falante menor, inculto ou cunha fala inapropiada no eido “oficial”.
A segunda das decisións que, sempre na miña opinión, tomou equivocadamente a Academia foi a súa errática traxectoria no tocante á ortografía. Nas dúas últimas décadas temos visto unha serie de cambios neste senso que provocaron que a inmensa maioría dos galegos aínda hoxe dubide á hora de escribir “bolboreta”. A última das modificacións foi a levada a cabo no ano 2003 e á que aínda estamos intentando adaptarnos. A lingua foi sometida a un proceso de “aportuguesamento” que provocou a entrada de verbas coma “grazas”, “estudar” ou “posíbel”; ou a modificación no uso de determinados signos ortográficos como a interrogación, que pode ser agora usada ó final da oración. No informe elaborado polo Observatorio da Lingua Galega en tempos recentes, revelábase que independentemente da lingua natal e de uso cotidián dos galegos (que segue a ser o galego para a maioría, aínda que baixando de xeito galopante), en torno a un 70% da poboación afirma que escribe mellor en castelán que en galego, e sobre un 60% recoñecen o mesmo na lectura. Estes datos, transparentes e de todo punto incuestionables, revelan que o idioma está abocado á desaparición se seguen a confiar nas políticas lingüísticas para levar a cabo a normalización. Os últimos cambios ortográficos introducidos pola Academia non fan máis que acentuar a tendencia cara a desaparición desta vella e milenaria lingua de reis. Supostamente, o obxectivo destes cambios era reconciliar ás dúas correntes ortográficas do galego, tradicionalmente enfrontadas: a que sigue á normativa oficial, dirixida pola Academia; e a reintegracionista, que loita pola reunificación do galego-portugués e o recoñecemento da nosa lingua dentro da lusofonía. Así, a Academia decidiu introducir uns lixeiros toques de portugués na nosa gramática apoiándose en usos minoritarios e case desaparecidos, e na defensa da pureza etimolóxica do galego libre de castelanismos. Por suposto, ningunha das dúas partes ficou satisfeita, e as disputas están lonxe de remitir. Iso si, grazas á nova ortografía, o problema pasou dos corredores das universidades á rúa, e serviu coma unha escusa marabillosa para aqueles que, na sombra, conspiran contra a nosa lingua. Así, é habitual escoitar aquilo de “yo no hablo gallego porque no me gusta el portugués de la gallega”. Eu, persoalmente, acepto convivir perfectamente co galego normativo, e ninguén me impide seguir falando pola rúa en ghallegho fisterrán. Non vou deixar de falar galego porque na TVG digan “posíbel”, mais que nada porque a nosa lingua está moi por riba da Academia. Outro argumento comunmente esgrimido polos sempiternos paladíns da autoxenreira é aquel de: “yo sólo hablo el gallego de mis abuelos”. Pois veña, fálao! Xa me dirás quen cho impide…
En todo caso, recoñezo que eu tamén me sinto incómodo falando en galego normativo. Tampouco me sinto plenamente identificado cos presentadores que din “grazas” ou “estudo”, e escribo seguindo a ortografía oficial porque non teño autoridade para pasar á escrita o que non está normativizado, e porque hai que admitir que nalgúns eidos é preciso aceptar certa uniformidade, aínda que a opción escollida pola Academia non nos chiste de todo. Aínda así, moitas veces cando un escribe apresuradamente nas redes sociais da Internet, escápanselle trazos do seu dialecto que sabemos que non é preciso eliminar. Porque as cousas son así, porque as dicimos así; porque é inútil corrixir algo que ten máis que ver cos sentimentos, coa esencia mesma da nosa identidade, que co dicionario. Porque os fisterráns, por exemplo, sabemos que nunca foron o mesmo unhas botas de goma que unhas botas de ghoma. Por iso, a pesares de que recoñezo a necesidade dunha gramática oficial, considero que os dialectos máis importantes do noso territorio tiñan que estar privilexiados na teoría e na práctica; nas gramáticas e nos discursos.
En todo caso, a deriva das institucións pertinentes non fixo máis que agravar a situación real do idioma, con tódolos seus dialectos e particularidades. O galego foi a lingua que mellor entrou no período democrático de entre tódalas mal chamadas "periféricas" e, polo tanto, partía con vantaxe fronte a outras que, coma o éuscaro, apenas xuntaban un par de centos de miles de falantes. O galego, con case tres millóns de falantes, tiña a oportunidade de, por unha vez na historia, recupera-la súa fachenda histórica, mais todo foi en van. A autoxenreira, a comodidade, e as mensaxes de desprezo cara o galego-falante, sumadas á errática traxectoria das institucións que debían velar polos intereses do idioma, provocaron que hoxe o galego se atope nunha situación de desprestixio e de sucesiva desaparición. A vella lingua de príncipes, reis e trovadores, na que se escribiron en toda a europa románica os mellores versos líricos do Medievo, fica condenada a desaparecer por culpa, coma sempre, dos propios galegos e das súas complexidades sociais, culturais e vitais. O primeiro texto en galego que conservamos foi redactado fóra das nosas fronteiras, e de seguro que o derradeiro tamén o será. É a triste realidade deste país no que a fermosura e a ingratitude son os dous valores contradictorios e principais. De seguro que hai moitas persoas, mesmo galegos, que se alegran desa situación, e que seguen a afirmar aquilo de "co galego non se vai polo mundo". Hai que dicir, se falamos en serio e con fundamentos racionais, que ningún deses argumentos internacionalistas -os cales eu comparto, por certo- ten nada que ver coa necesidade de conservar o que nos é propio e común. Oxalá tódalas persoas deste país souberan falar castelán, inglés, alemán, francés e mesmo quechua. Toda aprendizaxe -e máis cando é unha aprendizaxe lingüística- enriquece ó ser humano, potencia a culturización e favorece a integración das persoas. Pero iso non implica que o galego non teña dereito a existir nin a verse reforzado entre a comunidade que o creou e que o necesita porque, coma dixemos, é imposible reflectir a realidade social, cultural e mesmo económica dun grupo humano se non é co seu idioma propio. Mais unha afirmación desa magnitude require sosterse en argumentos empíricos e racionais, polo que iremos desenrolando esta idea nas sucesivas entregas deste traballo, aínda que limitándonos ó territorio fisterrán.
Situación en Fisterra
Non é doado levar a cabo unha análise da situación sociolingüística de Fisterra dun xeito o suficientemente concreto como para que teña sentido neste Promontorium. Os datos estatísticos cos que contamos son de carácter xeral de máis, e inscríbense dentro de estudos e análises levadas a cabo dende as universidades e organismos de investigación, e que inclúen a totalidade do territorio galego. Así e todo, hai un consenso xeralizado en que no rural é onde mellor se conserva o idioma. Canto máis poboado é un núcleo, máis problemas terá o galego para sobrevivir, un feito que se pode explicar precisamente por esa tendencia dos nosos compatriotas a considerar a lingua de seu un indicativo de atraso e de xente paleta e de aldea. O resto do territorio contrasta enormemente coa situación dalgunhas cidades que, como A Coruña, Ourense ou Vigo, amosan un punto de non retorno no que xa podemos estar falando de desaparición. Somentes a migración cara as cidades pode rescatar o uso do idioma nas grandes urbes, coma demostra o caso de Compostela, onde o estudantado e os inmigrantes dos pobos e aldeas contribuiron a que sexa a cidade na que mellor se conserva o idioma en todo o país.
Tódolos informes e análises coinciden en afirmar que as vilas en torno ós cinco mil habitantes, coma o caso de Fisterra, amosan unha porcentaxe de persoas que teñen o galego coma lingua inicial en torno ó 70%. Hai unhas cantas excepcións, algunhas moi próximas coma o caso de Cée, que conta cunha porcentaxe inferior. Nembargantes, aínda que o uso cotiá do idioma segue sendo maioritario, calcúlase que en Fisterra podería existir unha porcentaxe en torno ó 60%, e baixando xa cara o cincuenta. Isto quere dicir que nas dúas últimas décadas a nosa fala propia pasou de ser a falada pola totalidade da poboación, a verse reducida cruentamente polo castelán, lingua foránea que cada día ten máis adeptos na nosa vila, un feito que temos que analizar en profundidade.
O castelán en Fisterra
É moi complicado que unha persoa que leva falando galego toda a vida pase de súpeto a falar castelán, e máis cando estamos nunha vila onde ata fai pouco todo o mundo se comunicaba na nosa fala propia. Neste senso, temos que entender que os seres humanos actuamos coma o rabaño que sempre fomos, e os procesos lingüísticos vense afectados por conceptos como a maioría social, que impón sempre un criterio ós demais. Cando aparecen elementos da sociedade que empregan o castelán, e son quen de transmitir a idea de que son superiores ó resto por falar dese xeito -porque teñen máis diñeiro, porque son máis poderosos, ou sinxelamente porque son quen de convencer ós demais-, van conseguindo que as nais, mesmo aquelas que falaron toda a vida galego, se dirixan ós cativos en castelán, quizais coa idea de que o seu fillo poida ter un futuro mellor. Esa é unha tendencia que en Fisterra está moi asentada, e que foi de seguro a causante de tódolos males da nosa benquerida fala con gheada e con seseo. A xente, coma diciamos, non deixa de falar nunha lingua dun día para outro, senón que son os relevos xeracionais os que poñen en risco a pervivencia do idioma. A proba está en que entre a xente de maior idade é moi complicado atopar alguén en Fisterra que fale noutra lingua que non sexa a súa propia. Segundo imos baixando no espectro de idades, imos vendo que o galego se dilúe sen remedio. Porque cando un rapaz ten coma lingua natal o castelán, é moi difícil que remate falando galego.
Eu vin familias de auténticos galeguistas, amantes incuestionables da terra e da cultura galega -e do idioma tamén, por suposto-, onde os máis novos se comunicaban entre si e cos seus pais en castelán, e empregaban o galego de portas para afora. Esta situación de todo punto absurda e surrealista repítese moito por todo o país, e en Fisterra ten unha incidencia chave para entender o proceso de castelanización.
O problema non é, por tanto, cando unha persoa decide ensinarlle o castelán ós seus fillos libremente, de xeito libre e con plena conciencia -se é que a un ignorante podemos consideralo unha persoa libre-. O problema aparece cando galegofalantes de toda a vida, que pouco ou nada saben de sociolingüística, de política e de diferenciacións nacionais, se dirixen ós máis cativos en castelán de xeito involuntario, coma se os foran a entender mellor. É aí onde hai que incidir, e nese senso deberían traballar os equipos de normalización lingüística da nosa vila e as autoridades municipais se de verdade desexan que a nosa particular fala siga a existir.
Outra das causas da sucesiva castelanización podemos atopala, como non, na influencia do clero. É evidente que foi este sector o que primeiro comezou a empregar o castelán na nosa vila, o que o introduciu en primeiro lugar. Dentro da amplitude de castelanismos que se poden atopar na fala fisterrana, existen uns cantos que están xa tan anquilosados e desgastados polo uso, que xa fai tempo que deixaron de ser termos españois para converterse en castelanismos que forman parte do noso microdialecto, do mesmo xeito que "alfombra" é unha palabra de orixe árabe mais non por iso a consideramos unha verba estranxeira. Moitos deles xa se introduciron na totalidade da casuística posible, e mesmo viron coma sobre eles se aplicaban os trazos propios da entoación, a fonética e a morfoloxía fisterrana, algo lóxico despois de séculos de implantación. Os máis ancorados na nosa fala son verbas coma "dios" (e as súas variantes "diola", "rediola", "batuadiós", "batinincundiola"), "alma" (con engadidos coma "alma recunsiada", "alma recondanada") ou "demonio" (totalmente transformada xa en "aldemonio" e as súas múltiples variantes). Coma vemos, son termos visiblemente pertencentes ó léxico eclesiástico, e demostran que foi a Igrexa a primeira introdutora do español dentro das nosas pequenas e afastadas fronteiras. Evidentemente non podemos culpar ó clero fisterrán en exclusiva dun feito no que a Igrexa estivo implicada en todo o noso territorio agás honrosas e moi contadas excepcións.
Fenómenos coma o turismo ou a peregrinación somentes axudaron a favorecer a tendencia, pois converteron o castelán nunha realidade cotiá absoluta (calquera que vaia ó Faro en pleno agosto entenderá ó que me refiro). Mais coidado, non estamos a dicir aquí que turistas e peregríns sexan culpables de nada, nin que estes sectores sexan perigosos para a nosa lingua. De termos unha situación máis estable a nivel lingüístico, cunha fala recoñecida, valorada e con bo estado de saúde, estes fenómenos deberían servir para incrementar o noso legado cultural e idiomático, coma xa o fixeron tódolos intercambios humanos, sociais e económicos cantos vivimos ó longo da nosa historia.
 |
| Mapa extraido de Wikipedia e que está baseado na obra de Francisco F. Rei, Dialectoloxía da Lingua Galega. Vemos que Fisterra aparece incluida na subárea IB-1, de gran amplitude |
O recoñecemento do ghallegho fisterrán: un berro no deserto
Ata o de agora, cando nos referiamos ó galego en Fisterra, non estabamos a falar do idioma estándar imposto pola Academia e impunemente distribuido pola prensa, a educación e a literatura. Pola contra, falamos da linguaxe propia e identificativa dos habitantes da Fin do Mundo, coas súas propias características fonéticas, morfolóxicas, léxicas e mesmo sintácticas. Trátase dun legado cultural e identitario do que os fisterráns fai tempo que tomamos plena conciencia, o que fai que hoxe atopemos neste senso un dos poucos aspectos nos que a sociedade está moi por diante das leis e institucións. De feito, a nivel académico, as particularidades da nosa lingua nunca foron estudadas fóra das investigacións xerais en toda a comarca. E mesmo así, nin sequera obtivo a nosa fala recoñecemento suficiente no ámbito investigador, precisamente porque as súas peculiaridades fan que non sexa válida para poñela a carón do resto de modalidades da Costa da Morte. Por dicilo dalgún xeito, non se pode afirmar que a fala de Fisterra sexa un exemplo de linguaxe estereotípica da costa occidental. Por iso, e por carecermos de investigadores de noso que fagan algo por nós -unha carenza que sempre foi o peor dos nosos males-, a nosa fala fisterrana fica adscrita a unha ampla subárea, coñecida coma "do Xallas" (IB-1, segundo a distinción de Francisco Fernández Rei), dentro da área fisterrana (IB) no bloque occidental. Esta zona, que inclúe os concellos de Cée, Corcubión, Dumbría, Muxía, Camariñas, Laxe, Vimianzo, Zas, Santa Comba, Mazaricos, Carnota e metade do de Muros, amáis de Fisterra, é demasiado ampla para que responda á rica realidade lingüística da comarca. Incluir no mesmo saco ós falantes de Fisterra e ós de Mazaricos, por poñer un exemplo, non ten senso ningún para nós, que somos precisamente os que máis sabemos da nosa fala. E sen embargo, zonas coma o Val do Dubra, Compostela ou A Estrada contan nos atlas co seu propio microdialecto ben identificado e clasificado. ¿Como é isto posible? ¿Temos que entender que as diferenzas que existen entre a fala dun fisterrán e dun camariñán non son tan pertinentes como a que existe entre un dubrés e un nicrariense? Eu persoalmente négome a crelo, aínda que -coma ben dixen antes- unha persoa que, coma min, está formada no hispanismo, pouco pode criticar esta postura "oficial" sen comprometer a súa propia integridade como estudoso. En todo caso, e dentro da humildade que todo investigador debe ter, creo poder dicir que as particularidades de cada vila e de cada aldea son sempre pertinentes para poder chegar a entender inmensa riqueza e variedade da nosa lingua, o seu principal valor no pasado, agora semella que o seu principal atranco para o futuro.
Coma non podía ser doutro xeito, os equipos de normalización lingüística e demais organismos implicados na defensa do idioma no seo da nosa vila, nunca foron quen de ter a valentía de traballar pola conservación do noso dialecto particular, único no que podemos falar da nosa vida, da nosa realidade, da nosa idiosincrasia particular.
Por iso, o recoñecemento aínda que somentes fora da existencia das nosas particularidades tivo que vir da rúa. Foron os fisterráns os primeiros que, ó longo dos anos, foron tomando consciencia da súa peculiar realidade lingüística. Pode que foran os desprezos e as burlas os que provocaron precisamente o rexurdir do "orghullo" lingüístico do fisterrán de a pé. Así, temos a lenda do veciño que pediu un "coquito" na Coruña e lle deron un froito tropical, ou o compatriota do que se riron unha vez no mercadillo de Cée por pedir unha "pilota". Pode que ese orghullo da pedra inamovible e do salitre imborrable, tan arraigado en nós, e que foi causante de gran parte da nosa lenda negra, fose tamén a semente sobre a que se foi asentando a concienciación lingüística do fisterrán.
Xa nos oitenta, as publicacións das asociacións (coma O Berrón), ou o Carnaval, foron alicientes importantes para que se asentara no imaxinario fisterrán a idea de que non tiña por que darlle vergoña a ninguén coller un micrófono para falar con gheada e con seseo, ou coller un bolígrafo para escribir con palabras das nosas. Nos noventa, os escritores da vila comezaron a dar un pulo literario ó dialecto fisterrán. Poetas coma Modesto Fraga ou Alexandre Nerium recompilaron expresións populares de gran arraigo para conformar as súas composicións.
Políticos que pronuncian os seus mitins con gheada e seseo, escritores que recitan pechando as vogais sen pudor ningún, conversas nas tabernas sobre esta palabra ou aqueloutra... son moitas as probas de que a sociedade fisterrana fai tempo que aprendeu a valorar a súa fala, mesmo entre os castelanfalantes, que non desaproveitan ningunha ocasión para fachendear das verbas propias alí a onde vaian. Nese senso, coido eu que é unha das poucas cousas nas que Fisterra está unida. Unha mostra ben representativa do carácter nuclear e fundacional das linguas no seo das culturas e as identidades.
Pero foi xa na década que acabamos de deixar atrás cando se levaron a cabo os primeiros e escasos traballos lingüísticos sobre a fala fisterrana. Son, coma non podía ser doutro xeito, recompilacións lexicográficas de maior ou menor envergadura. Roberto X. Traba Velay, amigo e colaborador incansable, ten posto nas miñas mans máis dun artigo da súa autoría sobre o tema, e non desaproveita ningunha ocasión para ir lembrando verbas ou expresións que logo pon no meu coñecemento para axudar na elaboración deste traballo titánico e inabarcable. Iván Fraga, gran amigo meu e deste blogue, publicou tamén un artigo na revista de difusión local KmCero no que, baixo o título de "Testos", incluía unha morea de verbas e expresións. Coma vemos, o ghallegho fisterrán segue vivo, e segue a clamar no deserto por un recoñecemento intelectual que non acaba de chegar. E é aí onde aparece esta investigación. Non espero que despois da publicación destes artigos o fisterrána apareza plenamente elevado á categoría de lingua de pleno dereito. Nada máis lonxe das miñas intencións. O obxectivo non é outro que o de inducir, invitar ó coñecemento da fala popular entre os propios fisterráns, pois coido que ese é o gran de area que eu podo aportar a prol do recoñecemento e a dignificación do noso peculiar dialecto. Non pretendo establecer unhas normas nin unhas liñas a seguir na fala ou na escrita: iso sería contraproducente nun dialecto cuia principal e máis valiosa característica é a vitalidade e a readaptación constante ó devir da historia fisterrana. Non se pode normativizar un dialecto, do mesmo xeito que non se lle poden poñer portas ó monte. O único que pretendo é dar a coñecer outra faceta máis dese diamante en bruto que é a cultura, a identidade e a idionsicrasia de Fisterra, quizais desta volta a faceta máis importante, nuclear e vertebradora da nosa conciencia coma pobo: a da fala. Porque nada nos quedaría se nos quitaran as palabras.
Elaborando un corpus
Este traballo que hoxe se inaugura en Promontorium, e que profundará na linguaxe de Fisterra ó longo de diversas entradas, é froito dun longo proceso de investigación e de recompilación de datos. Sería absurdo elaborar un estudo descritivo serio e completo sobre a fala fisterrana sen contar antes cun corpus con abondosas mostras da linguaxe propia da vila. Somentes deste xeito é posible investigar as particularidades deste microdialecto cunha base científica o suficientemente sólida para que non se poida cuestionar a base dos prantexamentos que se saquen en conclusión. Por iso, lanceime dende fai uns anos a recompilar e gardar tódalas mostras de fala popular fisterrana que me foi posible. Así, conto cos vídeos de varias edicións do Carnaval (algo moi útil para tomarlle o pulso a diferentes trazos e expresións), con documentais onde falan fisterráns, transcricións de conversas semidirixidas, e mesmo gravacións de conversas espontáneas que foron transcritas despois de rexistrárense sen que os interlocutores o souberan. Evidentemente, ningunha destas gravacións vai ser reproducida aquí agás de xeito transcrito e anónimo e por motivos científicos, posto que non imos transformar isto nun programa do corazón. Ás gravacións súmanse as obras literarias, os escritos de diversas publicacións locais coma O Berrón, e testemuñas de persoas falando da pervivencia (ou non) de verbas e expresións populares. En total, un corpus fisterrán con máis dun cento de mostras significativas de fala, que se ben pode que non sexan suficientes, permítenme elaborar uns trazos xerais a tódolos niveis sobre o noso dialecto. Foi esa, precisamente, a segunda das labouras levadas a cabo: co corpus na man, plenamente clasificado e transcrito, lanceime á investigación, ó frío análise. Fixen emprego de programas informáticos que me permitiron convertir as mostras de son en espectrogramas, especilamente útiles para investigar as trazas fonéticas. Tamén empreguei software especializado para analizar a entoación e outras características internas da fala dos fisterráns. Como apoio, fixen unha recompilación de máis de duascentas verbas e expresións propias que unifiquei nun dicionario que pronto presentarei na rede e que vai avalado por investigacións etimolóxicas e de uso.
Unha vez estructuradas as características definitorias, e contando con mostras de abondo como para xustificalas e exemplificalas, quedaba organizar os contidos para adiantar a liña que imos seguir. Comezaremos primeiro coa análise das características fonéticas e entoativas, onde iremos descubrindo xa algúns rasgos da identidade fisterrana que abrollan na propia pronuncia. A gheada e o seseo, o peche das vogais, a conversión dalgúns grupos consonánticos ou o "r" enfático son trazas ben definitorias que fun descubrindo segundo analizaba as mostras coas que contaba. Logo falaremos da morfoloxía e da sintaxe, onde as características definitorias son menos chamativas (son rasgos estructurais do idioma que son os que manteñen a unidade da lingua e que unen a nosa fala co resto dos galegofalantes); para pasar finalmente ó léxico, onde teremos que extendernos en máis dunha entrada, posto que son moitos os procedementos de creación e modificación de palabras que temos atopado, e os casos son tan diversos e multiformes que sería imposible recollelos nun só artigo.
En definitiva, este é o comezo dun dos proxectos máis ambiciosos -e tamén máis perigosos- dentro deste Promontorium. Quizais tamén é un dos traballos máis necesarios. O único que esperamos é que sirva para afianzar a conciencia lingüística dos fisterráns, para aportar así o noso gran de area, contribuindo ó traballo que xa outros iniciaron a prol da defensa dun dos trazos máis definitorios e fundamentais da nosa identidade: o da nosa fala propia e particular, algo no que os habitantes da Fin do Mundo tamén somos especiais.
______________________________________
Artigos relacionados
- CULTURA E TRADICIÓNS> O Entroido de Fisterra
- LINGUA E HISTORIA> A Literatura en Fisterra