PROMONTORIUM NERIUM, a historia de Fisterra

GRANDES TEMAS: Sete días de decembro, a traxedia do Casón

2012-01-08T19:30:00.000+01:00

O naufraxio do Casón, rodeado de rumores
e de datos contradictorios, provocou o caos
máis absoluto nas rúas de Fisterra.
Foron, posiblemente, os sete peores días do
século XX para os veciños da Vila do Cristo

Imos hoxe recordar,

co corazón e ca mente,

a traxedia daquel día

que inda hoxe está recente.

Presentádevos no muelle

pra que quede eternamente

a protesta de Fisterra

nos ollos do mundo presente!

Roberto X. Traba,

Epopeia do Casón (decembro de 1989)

A primeira vez que oín falar do Casón foi a finais dos noventa, cando eu era aínda un cativo que nada sabía do presente, e moito menos do pasado. Daquela, o Concello de Fisterra estaba a conmemorar os dez anos da traxedia con diversos actos como a instalación da áncora do buque a modo de homenaxe no peirao, ou unha exposición coas fotografías e vídeos da época. Foi alí precisamente onde vin por primeira vez as dramáticas imaxes daquel suceso xa lendario. Por aquel entón, sen embargo, preocupado eu polo que sexa que se preocupan os nenos, pouco reparei no asunto.

Logo, cos anos, un vaise dando conta dunha realidade social impresa na nosa cultura, e que deriva precisamente dos feitos acaecidos aquel frío decembro de 1987: os fisterráns que non vivimos aquela traxedia estamos separados por unha opaca liña daqueles outros que poden afirmar aquilo de “eu vivín o do Casón”. Sobre eles pesa tamén a acusación de provocar o caos, de deixarse levar por unha caste de histeria colectiva que, supostamente, demostrouse absurda. Sexa coma sexa, quedaron moitos puntos escuros, moitas incógnitas abertas, moitas preguntas sen resposta. As xeracións posteriores, os fisterráns que nacemos despois daqueles fatídicos días, non coñecemos de primeira man os sentimentos que viviron os nosos veciños daquela, mais a través do que nos contan e do que se fala, sabemos ben que existe unha sensación xeral, unha especie de velo gris que cobre a estancia cando alguén cita o nome do Casón. Por iso non pode ser absurdo o medo e a indefensión dos nosos veciños naqueles días nefastos, arrastrados pola incompetencia, a desvergoña e a ineptitude dos políticos que cubriron os feitos de incertidume e de contradicións aínda hoxe sen resolver.

Pero para comprendelo, para descubrir o motivo polo que este naufraxio foi un dos feitos que máis marcaron a nosa historia recente, é preciso remontarse ó comezo, ó inicio daqueles sete fatídicos días nos que Fisterra tremeu. Comecemos pois voltando a unha xélida e escura noite de decembro do ano 1987.

_____________________

[Sempre tiven a intención de redactar unha cronoloxía dos feitos acontecidos ó redor do Casón, baseándome en escritos, imaxes, vídeos, publicacións e declaracións da época. Desgraciadamente, moitos dos datos cos que conto contradinse entre un medio e outro, entre varias testemuñas, etc. polo que ó final decidín fundamentar o meu traballo na miña experiencia coma narrador, en vez de dirixilo cara á historiografía máis ou menos científica que caracteriza xeralmente este blogue. Por iso, os lectores atoparán aquí un relato de carácter máis ben literario e lírico, coma parece que pide un feito tan forte e tan próximo a nós no tempo. Debo advertir que, aínda que toda a estrutura e os feitos da historia están baseados na realidade, os datos contraditorios resolvinos seguindo un criterio estético, incluíndo detalles que non teñen por que ser parte da realidade, pero que para nada afectan á sucesión dos feitos históricos. Por poñer un exemplo, nin sequera estou moi seguro de que fora Ara Solis o nome do barco da Cruz Vermella que saíu aquela fría mañán do 5 de decembro, mais a necesidade de contar a traxedia dende a óptica dos fisterráns que a viviron obrigoume a levar a cabo o que os escritores chamamos unha "licencia poética", e ó fin e ó cabo ese tipo de detalles, coma xa dixemos, non afectan ó núcleo narrativo. O lector pode seguir a historia, ademais, a través do noso álbume web de Picassa, adicado a esta entrada, e onde aparecen tódalas imaxes reflectidas no artigo. A maioría das imaxes son, coma se fai constar, fotogramas extraídos do programa A Caixa Negra, emitido no ano 2007 pola TVG e que adicou un especial ó Casón].

_________________________

Os membros da Cruz Vermella foron os primeiros fisterráns
que viron o Casón, cando aínda estaba sendo remolcado.

Fotograma extraído do programa A Caixa Negra (TVG)

DÍA 1, sábado 5 de decembro

O mar tiña fame

Amence lentamente en Fisterra. Son as sete e media da mañán, e o ruxido dun motor solitario quebra a calma das augas do peirao. Os mariñeiros non van ó mar os sábados, mais despois de erguérense toda a súa vida antes da alba, é difícil rachar coa costume e moitos están xa en pé, atentos dende as fiestras ante aquela anomalía: o Ara Solis, barco de salvamento e buque insignia da Cruz Vermella fisterrana dobra a punta do muelle coa tripulación a bordo. A legación local, presidida daquela por Juan Ángel Rivera, acababa de recibir unha confusa chamada dende a Capitanía Marítima, na que se lles ordenaba que saíran ó mar para realizar labouras de apoio ante unha pequena incidencia acontecida en alta mar, a tan só cinco millas da costa fisterrana.

O pequeno barco, capitaneado por Leoncio Domínguez, atravesa a ría namentres comeza a alborexar o día ó outro lado do Pindo, despois dunha xélida e escura noite de decembro. Era un deses días grises de despois do temporal, un deses menceres nos que o mar está especialmente revolto, escuro e incontrolable. Sobre o mar, a xiada do amencer penetra nas roupas e nas carnes, e a tripulación acubíllase en cuberta, detrás da ponte. Unha vendavalada campal somete ó seu dominio as augas da ría e o Ara Solis racha as ondas, brinca sobre elas a unha velocidade inalcanzable para a meirande parte dos barcos da época. Os cachóns sacoden a proa e salpican a cuberta, rabuñando as roupas de aghua e os cabelos dos voluntarios da Cruz Vermella, intrigados ante aquela situación repentina á que se viran de pronto abocados.

En dobrando o Cabo, o capitán Domínguez enfróntase ó primeiro problema: efectua-la manobra no medio daquela surada brutal non era tarefa doada, mais a súa consumada experiencia en ponte fai que o intrépido Ara Solis e a súa tripulación abandonen a ría e atravesen a cruel rompente do Cabo sen incidencias. Pero o mar arrabuña con máis tesón aínda, se cabe, a cuberta do pequeno buque de salvamento, quizais procurando agarrar por sorpresa a algún tripulante despistado. Era evidente que aquel día o terrible e asasino mar de Fisterra tiña fame, unha gula atroz que daquelas horas xa se estaba encargando de saciar.

Por radio seguen chegando as primeiras instrucións, simples e concisas: había que ir ata un punto determinado, a cinco millas da costa de Fisterra, para apoiar ó Remolcanosa V ante unha emerxencia. Pronto comezan a divulgarse entre a tripulación os detalles do asunto: polo visto, un mercante levaba horas sufrindo un incendio na bodega de proa, e o remolcador tivera que facerse cargo do barco por motivos que non estaban aínda aclarados de todo. Os chavales parecen respirar un pouco máis tranquilos: semella unha incidencia de pouco calado, un incendio coma calquera dos que se poden producir nun mercante por moi diversos motivos. Coma moito, terían que encargarse de evacuar á tripulación e deixar que as autoridades marítimas fixeran o resto.

A carga do Casón non estaba a ser transportada
coas debidas medidas de seguridade, tendo
en conta a perigosidade da carga

O Ara Solis, co vento de costado e coa axuda dos seus potentes motores, non tarda en achegarse ó punto indicado dende a Costeira. Os voluntarios da Cruz Vermella albiscan por fin o panorama: o Remolcanosa V e o Sertrosa levan unido ás súas estachas un mercante negro de eslora medianeira, medio oxidado e de aspecto pouco estable. O cargueiro avanza tambaleante, a mercé das malvadas ondas do Atlántico que, famento, xoga coa súa presa, olfateando xa o medo e o pánico. Cheo de gula, o señor feudal reclama o seu tributo, e desta volta está disposto a facerse oír, a que todos lembren por que se lle debe respecto. Unha pequena columna de fume xurde das entrañas da besta, ferida de morte, e esvaécese na atmósfera. Non se albisca ninguén: somentes unha gran cantidade de contedores, barrís e outros compartimentos, desordenados e tambaleándose en precario equilibrio sobre a cuberta, polo demais ateigada ata arriba. O silencio fai presa entón dos tripulantes do Ara Solis: son eles os primeiros fisterráns que contemplan o buque, núcleo central daquela traxedia cuio primeiro acto somentes acababa de comezar. Somentes ó achegarse son capaces de ler o nome do barco, escrito en letras brancas sobre o negro do casco: Casón... un nome que ningún deles esquecería no resto das súas vidas.

Segundo se aproximan, o son inconfundible dun helicóptero racha o silencio. A tripulación do aparato semella estar recollendo algo cunha canasta, un bulto informe que retiran da superficie do mar. En cuestión de minutos, os bultos comezan a ser cargados coidadosamente sobre a cuberta do pequeno barco fisterrán, e a verdade terrible do mar cae entón sobre todos, unha vez máis. O Atlántico, ben alimentado xa, permite que lle arrebaten nove corpos, recuperados de entre as súas gadoupas cando aínda non fora quen de extraer todo o calor dos seus despoxos.

Cando os collen, os corpos están quebrados por dentro, dislocados completamente coma bonecas rotas. Son de raza oriental, delgados e con aspecto famento, sen dúbida pobres inocentes explotados ata a extenuación por algún navieiro avaricioso. Todos eles, seguindo as ordes do capitán, saltaran dende a popa cos chalecos salvavidas postos. Ante unha caída de máis de quince metros, sen preparación e sen cursiños de salvamento, os 31 tripulantes do Casón botáranse ó mar á desesperada, entregándose ó Mar Tenebroso sen opor resistencia. Pero o mar somentes tivo que exercer de carroñeiro: sen colocar os brazos na posición de seguridade habitual, o propio chaleco que debía salvalos provocara o dislocamento e a morte inmediata. Desta volta, non era o mar o culpable primeiro.

Os corpos dos mariñeiros mortos foron colocados
na lonxa de Fisterra, á vista de todo o mundo

Fotograma extraído do programa A Caixa Negra (TVG)

Dezaoito pés descalzos

A nova esténdese como a pólvora polas rúas e os choios de Fisterra, e a xente acode movida pola curiosidade ó peirao para recibir ó Ara Solis, que chega cheo de dor e de morte. Os corpos son descargados na rambla ante a atenta e consternada ollada dos fisterráns que, congregados, interrogan á tripulación na procura de información. Algo oíran xa na radio e na tele, mais os detalles eran aínda descoñecidos. Sabían que un mercante de bandeira panameña estaba a ter problemas a escasas millas de terra, disque por un incendio, mais agora, ante a imaxe dos nove corpos, a gravidade do asunto comezaba a intuírse.

Os cadáveres, empapados aínda en salitre, son ciscados nunha esquina da lonxa, sen que ninguén se preocupe de cubrilos nin de garda-lo decoro que sen dúbida se respectaría de seren mariñeiros fisterráns as víctimas. O feito de que conservaran a totalidade da roupa demostraba que o mar non fixera aínda presa neles, e que foran retirados do mar xusto despois de falecer. Pero nada máis se sabía.

Mentres tanto, os medios de comunicación falan de intensas e escuras negociacións entre o remolcador e a navieira, unhas negociacións que nunca chegarían a bo porto. O Remolcanosa V tiña dúas opcións: podía levar o buque cara ó abrigo dunha ría próxima, o que lle suporía ingresar unha porcentaxe do dez por cento do valor da carga e do flete; ou ben podía embarrancalo e declaralo en sinistro total, o que lle permitiría cobrar o cen por cento. Finalmente, o armador négase a asumir os gastos do rescate, desenténdese do barco e da carga e finalizan as negociacións. O capitán do remolcador toma entón a decisión de cortar a estacha e deixar o barco á súa sorte fronte ás costas de Punta Castelo, preto da praia do Rostro. Alí, nun recodo entre os cantís, o Casón embarranca finalmente nos baixos e queda á mercé do Atlántico. O ruxido que fai a quilla ó esgazarse coma o papel contra os cons é tremendo, e esténdese coma unha sombra pola contorna. É a badalada que anuncia o comezo inevitable da segunda parte da traxedia.
Por Fisterra corre o rumor de que o capitán do Remolcanosa V, impelido polos seus superiores, embarrancara o barco por motivos económicos. El diría despois nunha entrevista que abandonaran ó barco porque lles faltaban as forzas debido á inhalación dos gases que saían da bodega, pero naquel intre nada pode impedir que o malestar comece a se estender pola Vila do Cristo. Os vellos lobos de mar, facendo gala da sabedoría ancestral do mariñeiro, comezan a dicir que foi un suicidio embarrancar o Casón naquel lugar , deixando o buque á mercé dos ventos de sur, que podían empeorar nos días posteriores. Pero ninguén lles fai caso. Ningunha autoridade di nada. Ninguén sabe nada. E así, amparado pola desinformación e o desconcerto, o medo comeza a estender as súas negras gadoupas polas familias de Fisterra, que esa noite durmen intranquilas soñando cun barco descoñecido e dezaoito pés descalzos, xa sen vida, sobre o chan dunha lonxa onde nunca debeu haber nada máis que peixe.

A TVG, aínda nova daquela, fixo un gran traballo de
seguemento da crise

Fotograma extraído do programa A Caixa Negra (TVG)

Día 2, domingo 6 de decembro

A calma antes da treboada

É a hora do vermú. Os fisterráns saen da misa e baixan ata os bares e tascas coma cada domingo. Desta volta, sen embargo, moitos van na procura de novas, novas que os medios de comunicación non son quen de ofrecer. Estamos nos anos oitenta, e non existen os teléfonos móbiles, nin Internet, nin a televisión por cable. Os veciños teñen que confiar, por tanto, nas sucintas informacións ofrecidas polos escasos canais públicos que se collen en Fisterra.
Pola tarde, os primeiros curiosos chegan ata Punta Castelo para contemplar o corpo moribundo do barco. Polo pronto, parece que o mar está calmo, aburrido xa de xogar con aquel vello cascallo do que sabía que ningunha outra vida podía arrebatar: faise o morto, á espera dunha mellor ocasión para provocar o terror. Quizais o Atlántico intúe que pronto terá o seu momento de gloria. Namentres, a chuvia fai a súa aparición e ábrense os primeiros paraugas no alto do vello castro, que dende milleiros de anos atrás non disfrutara de tanta popularidade.
Hai un silencio espeso na contorna: somentes os imperceptibles remorsos da veciñanza alí congregada, e as retransmisións en directo dos xornalistas quebran a milenaria paz do lugar. O Casón, único protagonista daquela traxedia -coma xa alguén escribiu-, fica a escasos metros de terra, coa quilla chantada indefectiblemente no arneirón. Lixeiramente escorado, xa apenas emite bafos e fumes, pero os contedores e bidóns seguen a pendurar ameazantes nun equilibrio precario: o corremento da carga, facilitado polas nulas medidas de seguridade do barco, provocaran que agora os recipientes ficaran en moreas, sen ningún tipo de protección fronte ó mar: pero o Atlántico dá unha tregua.

Moitos fisterráns achegáronse ata Punta Castelo
para contemplar e fotografar o moribundo Casón, que
resistía a duras penas o mar de fondo. Aínda así, o océano
estaba calmo e aínda se conservaba a tranquilidade

FOTOS: Dolores Pazos

Día 3, luns 7 de decembro
A historia do capitán suicida
"Productos químicos", é o único que se sabe da carga do Casón. Na televisión, algún xornalista fala de barrís cunha caveira e dúas tibias cruzadas: máximo nivel de perigosidade. Pola tarde, coñécese xa en tódalas casas de Fisterra o balance final en vidas humanas da traxedia: vintetrés dos trinta e un tripulantes do Casón -todos eles chinos- deixaran as súas vidas o día anterior no Mar de Rostro. Somentes sete afortunados sobreviviron de milagre, perdoados por un mar que sempre quere que sobrevivan testemuñas do seu poderío.
Un coñecido xornalista consegue un intérprete nun restaurante oriental para facilitar a rolda de prensa que se dispoñen a ofrecer os supervivintes, entre eles o segundo de a bordo: o xefe de máquinas é un dos afortunados. O primeiro que se extrae das súas declaracións é que un corremento da carga puido provocar o incendio na bodega de proa, mais non se explica o pánico que se extendeu pola poboación. Os fisterráns asisten atónitos nos fogares e nas tabernas a unhas imaxes de televisión nas que aqueles nove chineses, víctimas sen dúbida da explotación e da escravitude, semellan insinuar que o capitán do Casón, aterrorizado cando soubo o do incendio, ordeara a evacuación do barco sen tentar sequera poñer fin ás escasas lapas da bodega. Lonxe de ser o último en abandonar o buque, como marca o código de honor dos patróns, o contramestre parece indicar que foi dos primeiros en abalanzarse, desesperado, sobre o Atlántico, presa do pavor e da desesperación. Preguntados polo tipo de carga que levaba o Casón, tanto o xefe de máquinas como a mariñeiría supervivinte afirman que somentes o capitán era coñecedor da carga exacta e, polo tanto, con el estaba o segredo baixo as augas do océano.
O silencio invade as cociñas e as lareiras, e nos bares a sombra da incertidume comeza a ser o núcleo de tódalas conversas. ¿Por que o capitán dun mercante abandona barcos e redes e se lanza desesperadamente a unha morte segura por un minúsculo incendio na bodega? ¿Por que somentes el sabía da natureza exacta da carga? ¿Que diaños gardan eses misteriosos bidóns coa caveira e as dúas tibias?
É entón cando, nalgunha taberna da vila, alguén pronuncia o nome de Chernobil. E non é para menos: facía tan só un ano que a famosa central nuclear soviética reventara, provocando unha catástrofe atómica de dimensións históricas. Polo tanto, nunha Europa especialmente sensibilizada ante os riscos da enerxía atómica, calquera outra vila ou cidade tería reaccionado coma o fixo Fisterra.

As autoridades desembarcan xusto na zona, e
establecen o cuartel xeral no hotel El Hórreo de Corcubión

Fotograma extraído do programa A Caixa Negra (TVG)

As autoridades falan pola televisión, intuindo quizais que o medo está a facer presa da poboación. Solicítase unha investigación á Direción Xeral da Mariña Mercante, e o comandante da Mariña da Coruña, Antonio Díaz-Pache, sae á palestra para comunicar que, a través da empresa armadora, saben xa que o Casón transporta produtos químicos e inflamables en moi diversos graos e en cantidades "indeterminadas".
Pola tarde, tómase a primeira medida dende o goberno municipal: a alcaldía ordena evacuar Punta Castelo e impídese o acceso dos curiosos ó lugar. Agora, o teatro está ocupado somentes pola prensa e polos equipos de Salvamento Marítimo e de emerxencias.
A partires dese intre, o pánico faise dono das rúas, tabernas e casas; e esa noite, xa son moitos os que non son quen de conciliar o sono.

Día 4, martes 8 de decembro
Chegan as autoridades

Finalmente, e despois de duras palabras entre o daquela presidente da Xunta, Fernando González Lage, e o presidente do goberno, Felipe González, os políticos dígnanse a enviar a algunhas autoridades. Non son nin o presidente do goberno, nin o titular da Xunta, nin o ministro, nin tan sequera un mísero conselleiro. Dende arriba prefiren mandar ó Gobernador Civil da Coruña (daquela D. Andrés Moreno Aguilar) en representación do goberno central, e a un home de perfil máis "técnico", e supostamente o que debía dirixir a xestión da crise: o señor José Antonio Madiedo, Director Xeral da Mariña Mercante.

A crise do Casón foi unha das
primeiras ocasións nas que
Xosé Manuel Beiras fixo alarde
do seu apaixoado estilo político

Imaxe: A Caixa Negra (TVG)

Ámbolos dous deciden evitar o mal trago de ter que escoitar ó pobo con cuios impostos se pagan os seus inflados salarios, e desembarcan do helicóptero directamente en Punta Castelo, ataviados con grandes chaquetas coma para ir pescar ó Manzanares, e aquelas enormes gafas de sol tan de moda nos oitenta.

A primeira decisión que se toma, anunciada a bombo e platillo polos medios de comunicación, é a creación dunha Comisión de Expertos entre tódalas institucións encargadas da xestión da crise; a saber, a Direción Xeral da Mariña Mercante, a Capitanía Marítima da Coruña, os técnicos da Protección Civil, e o Goberno Civil. O obxectivo: proceder á descarga dos produtos químicos do Casón. Madiedo enfróntase ós técnicos e ós operarios, que se negan a achegarse ó barco. O Director Xeral entra en cólera e arremete contra os seus subordinados: "Si no bajais vosotros que vayan los tripulantes del remolcador. Si no, voy yo. Es preferible quemar una manguera que quemar las horas inútilmente". Finalmente, os operarios decídense a pasar por aquel mal trago canto antes e dar un impulso ás labouras de extinción.

Pero xa é tarde: naquel intre hai algúns políticos da oposición que están comezando a mobilizar á cidadanía, e que esixen información, e sobre todo medidas urxentes que salvagarden a saúde e seguridade da poboación. A Fisterra chegan dous recoñecidos líderes nacionalistas, destinados a seren os únicos defensores da cidadanía naquela crise: dunha banda, Rafael Mouzo, alcalde de Corcubión; doutra, Xosé Manuel Beiras, voceiro nacional do BNG e principal personalidade política do Galeguismo dende Castelao. Convócase unha manifestación de emerxencia ante as portas da Casa do Concello.

"O riesgho é mínimo!"

O descontento e o temor entre a poboación era
evidente tres días despois do naufraxio

Fotograma extraído do programa A Caixa Negra (TVG)

Chegan as cámaras. Centos de persoas se congregan ante a casa consistorial esixindo medidas, e sobre todo información. Semella que o pánico xa ten dominada a situación.

Desgraciadamente, a escura sombra da política contamina a que debía ser unha exclamación de indignación colectiva, e uns e outros acúsanse de estaren xogando a prol de intereses políticos. Hai duros cruces de acusacións, e algúns veciños chegan ás mans ante as cámaras da TVG. Os xornalistas recollen o medo e a indefensión: "Non hai dereito que ó cabo de tres días un pueblo coma o de Fisterra non sepa nada. A xente durme tranquilamente pero ó mellor non se levanta". "Aquí vai pasar como pasou aí en Rusia. Non se pode esperar a que morra a xente para tomar unha desisión!". Son somentes algunhas das expresións de pánico, pronunciadas por uns fisterráns cuio medo se albisca nas expresións e nas miradas.

Finalmente, o alcalde dígnase a facer aparición e, cun micrófono, diríxese ó seu pobo: "O pelighro de explosión existe, pero é un pelighro localisado", afirma Don Valentín Castreje (PP), supostamente citando as verbas que lle comunican dende a Comisión de expertos. Algúns veciños incrépano, e acúsano de non mirar polos intereses da vila. Pero Don Valentín insiste: "O riesgho é mínimo! Ojalá non pase nada, nin vai pasar. Ahora, a preocupasión é que haxa mal tempo".

Entón ábrese a caixa dos tronos: un temporal ameaza con azoutar a costa nos próximos días. Mentres tanto, as autoridades non fan absolutamente nada: tras establecer a súa base no hotel El Hórreo de Corcubión (lonxe do corazón da crise, por se acaso), o señor Aguilar e o señor Madiedo adícanse a dar constantes roldas de prensa nas que a improvisación e a contradicción son as notas dominantes. Rafael Mouzo e Beiras son os únicos políticos que arremeten, cara a cara, contra os dous altos cargos. Os líderes nacionalistas acúsanos de estar a piques de provocar o caos pola súa información contradictoria, e pola parálise absoluta que se está amosando dende arriba. Beiras, coa pasión que tan ben o ten caracterizado, pregúntalle ó Director Xeral cal é o motivo polo que o capitán abandonara o barco de xeito desesperado sen esperar sequera a que culminaran as labouras de rescate. Madiedo, co pelo engominado e coa súa particular pronuncia sibilante, afirma con rotundidade: "En ningún modo se justifica que el abandono del capitán significase ese peligro. Justamente, el capitán abandona porque desconoce que esa iluminación, esa deflagración, no se corresponde con un peligro que le obligase a abandonar el barco". Ese tipo de mensaxes incoherentes e contradictorios, retransmitidos en directo pola televisión, incrementan a alarma social e fan que o pánico remate por se apoderar dos homes e mulleres de Fisterra. Nas súas cabezas comeza a xestarse a idea da fuxida, mais os fisterráns sabemos que, cando se ama tanto unha vila, non é doado deixala á súa sorte.

As labouras de baleirado da carga do Casón non
comezarían ata que non se coñecese o manifesto de
carga

Imaxe extraída do programa A Caixa Negra (TVG)

Aparece o manifesto de carga

O Director Xeral da Mariña Mercante comparece no peirao de Brens axitando un gran folio con diversos símbolos que el, supostamente, se encarga de interpretar. Trátase do manifesto de carga do Casón, o documento onde se establecen os productos que transporta, e cal é a súa ruta. O primeiro que se sabe é que o barco partira dos portos holandeses de Rotterdam e Amberes, e que debía descargar en Shangai. Era evidente que o Casón era un barco semipirata, cunha tripulación sen preparar, explotada e semiclandestina, cunha carga perigosa sen declarar na súa totalidade e sen as medidas de seguridade que esixe o transporte deste tipo de produtos. Ademais, aínda que nunca se aclarou de todo cal era a navieira e por que motivo nunca foi acusada de nada, o barco tiña bandeira de conveniencia de Panamá; isto é, que o armador, para non ter que pagar os impostos de navegación do seu país de orixe, asignara o buque á flota dun país tercermundista e subdesenrolado no que non había unhas leis marítimas tan evoluidas. A pesares de todas estas evidencias, o señor Madiedo afánase case a berros e cheo de emoción en explicalo todo: afirma que acaba de chegar o documento, aínda que este xa fora solicitado ó principio da crise. Finalmente, pronuncia con énfase e con certa algarabía o nome dun elemento químico de natureza metálica: o sodio. Segundo el, e coma todos deberiamos saber, trátase dun elemento que reacciona violentamente coa auga, e que de seguro foi unha fuga nun dos bidóns o que provocou o primeiro incendio. En suma, e segundo di o Director Xeral na televisión: non hai ningún tipo de perigo.

Pero ninguén lle cre. Era evidente que aquel señor de pelo engominado e acento pijo pouco podía saber do mar e das sorpresas que este adoita deparar cando os humanos nos deixamos levar pola soberbia. Cun temporal a piques de caer sobre a costa, e sen que se precisaran os detalles máis escabrosos do manifesto de carga, a idea de que o sodio rebentaba coa auga non era precisamente tranquilizadora. E máis cando as labouras de baleirado da carga aínda non deran comezo. Era evidente que os señoritos de Madrí tamén estiveran esperando a coñecer o contido dos barrís antes de proceder á descarga, "non vaia ser que se marchiten" -din algúns.

José Antonio Madiedo
comparece ante o Casón para
acusar ó pobo de Fisterra
de alarmista

Imaxe: A Caixa Negra (TVG)

Día 5, mércores 9 de decembro
Clamor

Comezan por fin as labouras de descarga do Casón. O señor Madiedo, dende o alto de Punta Castelo, sinala con soberbia ós dous remolcadores con base en Xixón que se encargan de baleirar o perigoso contido do navío: o Punta Salinas e o Alonso Chaves. "Como se puede ver, los operarios están trabajando sin ningún tipo de dificultad respiratoria", afirma. "No se justifica que en un pueblo que está muy lejos de aquí se estén tomando medidas alarmistas y desproporcionadas". Era a primeira acusación das moitas que, nos anos sucesivos, se lanzarían contra a poboación da Fin do Mundo. Se o señor Madiedo tivera a ben, naquel momento, consultar un mapa, tería descuberto que o núcleo de poboación máis próximo ó sinistro (Castromiñán) estaba a tan só setecentos metros do Casón; e que vilas coma Fisterra ou Sardiñeiro ficaban a escasos catro quilómetros do lugar.

Mentres, os fisterráns asisten atónitos á descarga do Casón a través dos televisores: é evidente que os operarios levan mascarillas e bombonas de osíxeno sobre as súas costas. "A quen queren enghañar?!", exclama alguén nunha taberna. Ó medo, pouco a pouco, non lle queda máis remedio que convivir coa indignación.

A prensa, tan desinformada como a cidadanía, acode a expertos independentes, e recala no despacho de Francisco Bermejo, catedrático de Química Analítica e Profesor Emérito da Universidade de Santiago. Ante as cámaras da TVG, o profesor, con bata de laboratorio e cunhas enormes gafas redondas, confesa o que non queren admitir as autoridades: que o sodio, en contacto coa auga, xera hidróxeno, elemento altamente explosivo. Segundo se desprende das declaracións do catedrático, cunha carga de doce mil cincocentos quilos deste metal, un golpe de mar pode provocar unha reacción en cadena da cal se desprenda unha cantidade de hidróxeno tal que poida dar lugar a unha tremenda explosión e a unha nube tóxica de consecuencias nefastas para a saúde humana.

Os autobuses abandonan a vila cos primeiros centos
de persoas, evacuados pola súa propia conta e que non
estaban dispostos a esperar a que chegara o temporal
que se cernía xa sobre a costa occidental do país

Fotograma extraído do programa A Caixa Negra (TVG)

Inmediatamente, a xente sae ás rúas desesperada. Os poucos que seguían facéndolle caso ó señor Madiedo claudican, e recoñecen que vale máis a opinión dun profesor emérito da Universidade, que nada ten que perder e cuia formación e experiencia están avaladas pola súa cátedra, que a de dous políticos cuia sabedoría con respecto ó mar estaba xa máis que posta en entredito.

O amor pola vida pode máis que o amor polo pobo, e ducias de persoas comezan a abandonar a vila. Os buses da compañía Transportes Finisterre, decorados en tons ocres, saen cara A Coruña e cara Santiago completamente a rebosar. As nais, desesperadas, imploran ós afortunados veciños con billete para que leven consigo ós seus fillos, ós que introducen nos buses case polo aire. As escenas, dun dramatismo histórico, son recollidas pola televisión. Por sorte, os irmáns composteláns, ós que estamos unidos por esa arteria vital que é o Camiño Xacobeo, xa facía varias horas que estaban preparados para esta situación. Dende a tarde anterior, e ante a posibilidade dunha evacuación da zona proposta de xeito opaco e sen consecuencias por algún dos membros da Comisión, o Concello de Santiago xa tiña organizado un servizo de acollida e asistencia permanente para os posibles evacuados que foran chegando. Toda unha garantía que agradecen ben os primeiros centos de fisterráns que chegan á capital, sen ningún lugar onde aloxarse e sen ningún outro apoio institucional: nin da Xunta, nin da Deputación, nin do Goberno Central, nin moito menos das autoridades marítimas. A única medida que se executa é a suspensión das clases en tódolos colexios e institutos da zona. Os mariñeiros, moito máis intelixentes que a clase política, xa fai tempo que tomaron a decisión de non ir a faenar: as perdas económicas comezan a ser sangrantes.

Os operarios que baleiran desesperadamente o Casón apresuran mentres tanto as poucas horas de día que quedan, namentres fan a súa aparición novos personaxes nesta traxedia cuio segundo acto está a piques de rematar.

Os dous técnicos holandeses
non tranquilizaron á poboación;
máis ben o contrario

IMAXE: A Caixa Negra (TVG)

Chegan os holandeses

É entón, no cénit da desconfianza e da xenreira cara a clase política, cando o goberno central pon en marcha un novo plan. Mentres se descargan os derradeiros barrís antes da chegada do temporal, chegan dous técnicos holandeses. Supostamente, e segundo as palabras de Madiedo e do Gobernador Civil, eran os meirandes técnicos en este tipo de catástrofes que había en Europa, e que foran enviados de modo urxente pola CEE. Primeiro ante o lugar do sinistro, e logo no hotel, aqueles dous xigantescos homes rubios e de ollos azuis reiteran, coma autómatas, as palabras que xa proferiran Madiedo e Aguilar. A idea é clara: xa que as contradicións e a incompetencia dos dous políticos encargados facíaos inútiles para tranquilizar á poboación, quizais dous técnicos mandados dende Europa podían calmar un pouco os ánimos. A mensaxe é a mesma: o sodio non é dañino para as poboacións cercanas. O problema é que xa ninguén fai caso. Cando o poder trata á cidadanía coma un rabaño, é lóxico que se comporte coma tal. De feito, o pobo considérase burlado, insultado: "Como se estes dous mancantes puderan vir a disirnos a nós o que temos que faser", din nunha casa. A indignación é crecente, e xa nada pode parar a espiral de medo e de xenreira.

A rolda de prensa cos holan-
deses estivo cargada de tensión

IMAXE: A Caixa Negra (TVG)

No hotel, Madiedo convoca unha nova rolda de prensa na que rebentan tódalas tensións. Todo o mundo sabe que aqueles holandeses son uns simples técnicos dunha empresa de Salvamento Marítimo que veñen coa lección ben aprendida. Beiras ergue a voz e pregunta por que se lles fai máis caso a aqueles dous descoñecidos antes que ós vellos lobos de mar do lugar, que xa advertiran do perigo de embarranca-lo buque na costa con risco de vendaval. "O que quero saber é por que estos dous señores son os maiores expertos de Europa!", pregunta. Finalmente, ante as esquivas respostas de Madiedo e Aguilar, e ante as confusas declaracións dos holandeses, a todas luces memorizadas de corrillo, Rafael Mouzo rebenta e todo o país o escoita en directo. De pé, a escasos centímetros de Madiedo, mirándoo directamente ós ollos e sinalándoo co índice de xeito ameazante, exclama: "E que ustedes non teñen nin sequera valentía! Neste país onde pagamos todos, estamos pagando a xente inútil, inepta, incompetente, arriscada, que pon en perigo toda unha poboación. Este non é un caso, é un Casón!". Madiedo torce os beizos e emite unha exclamación de desprezo: "ya, ya...", pero ten que recuar: os xornalistas, os políticos e os poucos cidadáns que alí estan congregados rebentan nunha ovación ante as verbas de Don Rafael, con razón o mellor político endexamais saído desta nosa bisbarra.

"Estamos pagando a xente inútil, inepta,

incompetente, arriscada, que pon en perigo

toda unha poboación. Isto non é un caso,

é un Casón!"

Rafael Mouzo
alcalde de Corcubión en 1987

Dende as súas casas, os fisterráns contemplan a escena. Nin sequera a mensaxe lanzada dende a Comisión, segundo a cal os barrís dos elementos máis perigosos xa foran retirados, tranquiliza á xente. Esa noite, ninguén durme en Fisterra: o temporal pendura das súas cabezas como a espada de Damocles, e ninguén sabe o que vai pasar ó día seguinte.

Día 6, xoves 10 de decembro
Chega o temporal

Derrotados polos fortes ventos de compoñente sur, os operarios abandonan o entorno do Casón. O temporal esperado toma a batuta, e faise dono e señor da costa. As fortes rachas descontrolan a superficie dun océano que, pletórico, está a piques de asinar o comezo do terceiro e máis terrible acto desta traxedia. Dende o alto de Punta Castelo, os poucos xornalistas e os técnicos que quedan loitan contra o temporal para supervisar o Casón. Nese intre, o barco está a ser pasto dos caprichos do Atlántico: as xigantescas ondas rebentan sobre o casco e sobre a cuberta, e poñen en risco a carga. Os xornalistas e os técnicos van abandonando a zona, e o Casón queda só, abandonado á súa sorte, entregado xa case por completo a unha feroz e valente resistencia numantina, a unha conta atrás que todos saben que pronto rematará. Somentes unha intrépida e valente xornalista nova da TVG e o seu cámara fican alí, a carón do animal ferido, agardando o final esperado para escoitar e dar fe do responso último do Casón.

En Fisterra, a xente olla polas ventanas con semblante preocupado. Saben que a escasos quilómetros unha bomba de reloxería está a piques de rebentar e de poñer en risco a pervivencia da vila e dos seus habitantes. Todos temen que o peor chegue en calquera momento: o Casón é xa xoguete roto en mans dun señor feudal caprichoso e cruel que nunca perdoa. Tarde ou cedo, din os vellos lobos de mar, o Casón claudicará.

O Atlántico esixe pleitesía

Son as 19 horas, e o mar está a piques de executar por fin a súa obra mestra. Coñecendo coma coñecen os fisterráns ó seu vello compañeiro de singraduras, saben ben que todo aquilo non pode rematar senón con foguetes de artificio, e xa está tardando. O mar endexamais perdoa un erro, e desta volta houbera demasiados. Por suposto, o Atlántico, o vello e feroz Atlántico, estaba disposto a gravar a lume nas mentes de todos o motivo polo cal se lle debe pleitesía. Facía moito que non asinaba unha das súas obras de arte, e aquela tarde quería demostrar que vintetrés vidas inocentes non eran suficientes para saciar a súa indomable soberbia. Antes do ataque final, olfatea arredor da súa víctima e esixe pleitesía. Mais o Casón, aquel vello barco que leva sucando as súas augas dezaoito anos, resiste indomable naquel combate a morte, aínda que sabe que pouco queda xa para entrega-las armas: o terceiro acto está a piques de dar comezo, e o director, o único e incontestable director de escea, colle por fin as rendas que ninguén soubera coller.

Unha reacción química en cadea provocada polo
contacto do sodio coa auga dá o pistoletazo de saída
ó terceiro e máis dramático acto da traxedia

Fotograma extraído do programa A Caixa Negra (TVG)

O Casón claudica

19 horas e dez minutos. O mar de Fisterra, por fin, emite unha derradeira gargallada e berra a orde final de asalto: que non quede nada en pé! Unha xigantesca onda de máis de dez metros de altura abalánzase sobre a cuberta do rendido Casón e a besta, ferida de morte, derrotada, exhausta despois de tantas horas de loita, claudica á fin: o cachón lanza un dos malogrados e oxidados bidóns contra un dos paus da malferida arboladura. Unha fenda no fráxil metal permite a entrada do salgado elemento, e o sodio, en contacto co seu sempiterno inimigo acuático, rebenta no interior do compartimento. A presión lanza disparado o bidón, que cae sobre o mar. O metal desfaise e maléase coas altas temperatura xeradas no seu corazón, e brinca sen control coma unha pedra plana lanzada de canto sobre a superficie da auga.

Pero non é suficiente: o gran señor esixe a rendición total e lanza unha nova onda de dimensións aínda máis xigantescas que a anterior. A escuma indomable barre a cuberta e rebenta as derradeiras defensas, desfacendo uns contedores sobre outros. Outro barril fai entrega da súa carga letal e de novo sae disparado uns metros cara ó ceo por mor da presión xerada no seu interior. Desta volta vai caer sobre o núcleo duro da carga, que baila dun ó outro lado da cuberta; e o Casón, o vello e valente Casón, entrégase finalmente á morte, soñando quizais coas garridas mozas que antano paseaban ó seu carón polos oxidados e decadentes malecóns de Shangai.

Cruz García del Río foi a derradeira xornalista que
quedou alí, a única que retransmitiu en directo a
terrible explosión do Casón

Fotograma extraído do programa A Caixa Negra (TVG)

Os últimos que quedan

Aquela tarde só quedaban dúas persoas no alto de Punta Castelo ollando ó Casón. Aqueles derradeiros compañeiros de singradura do vello navío eran a xornalista da TVG Cruz García del Río e o seu cámara. Fai horas que esperan a que algo aconteza. O seu avezado e intrépido olfato xornalístico failles intuir que algo vai pasar, tarde ou cedo, e a súa misión é quedar alí ata o final para contalo, para que quede constancia ante a historia. Pase o que pase: esa é a orde, o destino do xornalista auténtico, do xornalista de verdade, raza hoxe case extinta pero que daquela agasallaba á sociedade da Transición cos seus derradeiros vástagos.

De pronto, un estoupido case imperceptible por riba do bramido das ondas ponos sobreaviso. "Empeza a gravar!" exclama ela. Sabe que pronto dará comezo a emisión en directo do derradeiro espectáculo, e teñen que estar preparados. O segundo dos xigantescos embates barre a cuberta, e a intrépida xornalista e o seu cámara contemplan como un pequeno barril en chamas sae disparado e cae sobre o groso da carga. Por fin, despois de incontables horas de agonía, o Casón sinte a puñalada derradeira no corazón e comeza a epopeia.

A carga rebenta de golpe, e un bafo quente acompañado dun impulso invisible fai retroceder ás dúas únicas testemuñas, que cobren a cara coas mans. A incontrolable carga de milleiros de quilos de produtos químicos inflamables e explosivos entra nun punto de non-retorno e unha reacción en cadena provoca a explosión repentina da terrible santabárbara. O Casón estoupa coma o polvorín que é, cunha deflagración xigantesca e brutal que deixa ós dous últimos humanos no escenario da traxedia coa boca aberta. O cámara apenas é quen de soster o aparato sen que lle trema o pulso, e non sabe se mirar polo obxectivo e enfocar ben a imaxe ou se ollar directamente á besta ferida para gravar na retina aquelas escenas terribles. Os bidóns brincan descontrolados sobre o mar e as lapas comezan a facer presa dos contedores, que rebentan xuntos en brutal agonía.

Os dous últimos xornalistas que quedan sinten as explosións reverberando na súa pel, e o aire semella máis sólido a cada pulso, coma se as ondas expansivas tomaran o control do osíxeno. Tremen os cimentos da antiga fortaleza neria de Punta Castelo baixo os pés dos xornalistas, pero nin sequera a terrible bomba é quen de poñer en dúbida a incontestable eternidade dos muros do castro: el e mailo mar son vellos compañeiros de combate, e este é un mensaxe dirixido somentes ós homes: porque o Casón é cousa deles.

Ás 19 horas do 10 de decembro de 1987, o Casón, ferido de morte,
claudica e finalmente rebenta. O polvorín de milleiros de quilos de
produtos químicos fai explosión e prodúcese o máis incontrolable
caos en tódalas vilas e en tódalas institucións oficiais.

Fotograma extraído do programa A Caixa Negra (TVG)

Endexamais estaredes a salvo

19:30 horas do 10 de decembro de 1987. O sol comeza a poñerse despois dunha dura xornada de incertidume e temporal. Nunha casa calquera do barrio da Atalaia, unha muller pon a ferver a pota con auga. Esa noite vai facer caldeirada de bacallau para cear. De pronto, coma de esguello, parécelle ver un destello pola fiestra da cociña, que dá ó norte. Ábrea e olla con atención cara ó monte da Nave, e parece escoitar ó lonxe o eco dun estoupido. A muller queda paralizada, temendo o peor, e sobre o denso silencio que se alza sobre a vila resoa un novo estoupido, desta volta máis forte aínda. Sobre o macizo da Nave, por riba de San Martiño e do Val de Duio, un novo destello de cor vermella dá o sinal de aviso e unha pequena e case imperceptible columna de fume branco fai acto de presenza. A muller pecha a fiestra e chama a berros polo home: "ensende a televisión que non sei se estará rebentando o barco". Daquela o Casón era aínda "o barco". Os fisterráns non comezarían a chamalo polo seu nome de pía ata tempo despois, cando a traxedia estaba xa asentada con firmeza no imaxinario popular.

O home, que se achega tamén á fiestra e albisca a columna de fume, corre á televisión e acéndea. "Pon na ghallegha!" berra a muller, desesperada. A incertidume e o medo fan presa dela e pensa primeiro nos seus fillos, que xogan arriba no cuarto. Sabe que o mar acaba de gaña-la batalla e que non vai haber piedade para o barco moribundo.

As imaxes que contemplan déixanos petrificados, e quedarían gravadas nas súas retinas ata o derradeiro dos seus días: o mar está a conseguir, finalmente, o seu obxectivo. Unha xigantesca columna de fume xurde das entrañas do Casón e oculta a ponte e a cuberta. Somentes os dous paus emerxen sobre a inmensa fumareda namentres o corazón do vello barco rebenta con tódalas súas forzas, chuspindo lapas tremendas e lanzando anacos de metal en plena combustión a centos de metros de distancia por riba e cara ós lados. O estrondo, digno dunha película de ciencia-ficción, non permite escoitar ben as verbas entrecortadas dunha mulleriña con lentes que, sostendo con firmeza o seu micrófono, non separa os ollos do barco namentres relata o que acontece. As repetidas e violentas ondas expansivas provocan interferencias na cámara.

O volume e violencia das deflagracións e estoupidos era tal que
o brillo das lapas podía verse dende Fisterra por riba dos montes. A
veciñanza afirma que mesmo tremía o chan con cada explosión

Fotograma extraído do programa A Caixa Negra (TVG)

"Bueno, como ven... como ven, cada vez son... cada vez son máis fortes; fortísimas neste caso... Agora acaba de chegar unha ola enorme... Cada vez son máis fortes! Impresionantes os estoupidos! Neste momento o fume cubre practicamente todo o barco, como estamos a ver... enriba, o oleaxe estase incrementando!"

En efecto, na pantalla os fisterráns asisten atónitos ó espectáculo, tan terrible coma grandioso, das inmensas olas de decenas de metros brincando por enriba da ponte sen o maior esforzo. O Atlántico está pletórico, e impón a súa lei: o salitre chanta con firmeza os dentes na súa presa, incrementando a violencia e volume das deflagracións, que nese intre adquiren un ton épico. Pero o que aterroriza ós fisterráns non son as lapas, nin as explosións -a unha distancia relativamente razoable-, senón a xigantesca columna de fume de cor cobalto e aspecto insalubre que se desprende sen parar da bodega e da cuberta do Casón. O chan treme dende Cée ata Fisterra, coma se as entrañas da terra foran a abrirse de súpeto tragando os montes e os vales; e namentres a noite toma o control, as lapas seguen a medrar. Un fragor coma saído dos sete infernos tinta de vermello o solpor da Fin do Mundo, e a silueta da Nave recórtase sobre un tapiz encarnado, laranxa e amarelo. Dende a vila, os fisterráns escoitan os estértores do Casón, a súa dolorosa e terrible agonía, e comprenden a fachendosa e brutal mensaxe que o mar lles envía, pletórico e enchido de soberbia: "conmigo endexamais estaredes a salvo".

"No hay ningún incendio a bordo"

José Antonio Madiedo

Director Xeral da Mariña Mercante

en 1987

E fíxose o caos

"Se ha registrado una especie de flash, pero no hay ningún incendio a bordo". José Antonio Madiedo dá unha rolda de prensa improvisada ante as cámaras da televisión namentres as lapas case se albiscan por riba do Monte da Nave. Efectivamente, non hai ningún incendio a bordo do Casón, pero o certo é que ninguén no seu sano xuizo o calificaría tampouco de "flash": o que hai nese intre son unhas xigantescas e violentas explosións que están a facer tremer a terra en toda a bisbarra. Pero xa poucos seguen pegados á tele, polo que as verbas de Madiedo non son escoitadas: a esa hora ninguén quere escoitar ningunha outra mensaxe de tranquilidade por parte dunhas autoridades que xa demostraran sobradamente a súa incompetencia. Agora tocaba salva-la vida.

O pánico esténdese por Fisterra coma o lume por un regueiro de gasolina, e a xente sae ás rúas. Aterrorizada, desorientada e absolutamente desvalida e abandonada pola man de dios, a vila de Fisterra sae ás rúas no medio do máis absoluto e cinematográfico caos. En plena noite, as escenas de terror e de ansiedade son evidentes. A xente corre pola escuridade das rúas cos petates ó lombo e cos orificios respiratorios cubertos con panos. Os coches atascan as principais arterias da vila entre pitidos e berros cheos de nerviosismo e desesperación, namentres nos carrexos os laios dos nenos e os berros das mulleres sobrepóñense ós lonxanos bramidos do agonizante Casón. A xente anda en pixama e bata correndo polas rúas, e non hai un sorriso, nin unha soa mostra de alegría ou tranquilidade: o terror e o medo xa son os donos e señores absolutos da vella Fisterra. Tódalas portas están abertas e as luces acesas: todo o mundo quere ter as cousas listas para arrincar ser dilación no intre no que se dea a orde.

Mentres tanto, a xente non sabe a onde ir nin a quen preguntar, así que a poboación acode en tropel á única autoridade que coñecen: o seu alcalde. Mais o rexedor nin sequera está, e a Casa do Concello fica nese intre absolutamente sumida no caos. Don Valentín ven de camiño en coche, preguntando polo chivato como están as cousas. Namentres, na Casa Consistorial non hai liña directa coa catástrofe: os únicos medios que as autoridades e a Protección Civil teñen para coñecer o que pasa en Punta Castelo é, ó igual que todos, a través da TVG. Recíbense confusas mensaxes por chivato da Cruz Vermella do Mar, e os empregados do concello adícanse a dar voltas e a poñer as mans na cabeza, mostra do absoluto desgoberno que nese intre, por mor da catástrofe, reinaba en Fisterra. O concello, institución máxima de goberno local e única salvagarda desta poboación milenaria afronta as súas peores horas, quizais, dende o golpe de estado do 36. Naquelas horas sombrías, Fisterra era unha vila sen control e sen goberno, abandonada por tódalas institucións e autoridades á súa sorte. Entón, naqueles intres de desesperación, á sombra dos estoupidos e da ameaza terrible da nube tóxica que se incrementaba sen parar ó ritmo das constantes explosións, Fisterra comeza a evacuarse pola súa conta.

Trala explosión, Don Valentín Castreje, daquela alcalde,
convoca á poboación na lonxa, onde pide tranqui-
lidade xunto a Moreno Aguilar, Gobernador Civil

Fotograma extraído do programa A Caixa Negra (TVG)

Os fisterráns, respectuosos da lei pero para nada parvos, danse conta de que a súa vida non vale un peso naqueles intres, e que o abandono oficial é unha triste mostra de que deles vai depender a súa supervivencia. Abandonando barcos e redes, fechando as casas a toda presa e arrincando practicamente co posto, a gran maioría toma a decisión de marchar: "Que morran eles!"

No medio daquela situación -moi semellante á que se vive nun bombardeo-, chega o alcalde. A primeira decisión que toma é participar nunha rolda de prensa xunto a Andrés Moreno Aguilar, que se acaba de persoar en Fisterra. Don Valentín convoca á poboación na lonxa, a onde acoden gran número de persoas, desexosas de coñecer o protocolo que o alcalde e o Gobernador Civil lles van dictar. A xente olla ansiosa ó seu alcalde: non hai un sorriso. Todas son expresións da máis absoluta e temerosa incertidume. Mais non hai ningún protocolo de emerxencia, ningunha orde de evacuación, nin sequera unha miserable recomendación: somentes unha nova acusación de histeria colectiva: "En estos momentos se está produciendo una situación de desesperación que, la verdad sea dicha, puede conducir a graves problemas circulatorios", di Moreno Aguilar. Ninguén quixo escoitar máis. O groso da poboación estaba xa nos seus coches, marchando ou a piques de facelo, e ningunha autoridade nin gobernador tiña xa poder para convencer ós fisterráns de que aquilo era unha catástrofe que a piques estaba de poñer en risco as súas vidas e as dos seus fillos. A tremorosa e insegura voz, e os tambaleantes e nerviosos xestos de Moreno Aguilar falaban por si mesmos: era evidente que o goberno tiña a situación completamente fóra de control.

Todo o mundo fóra!

"Vaise evacuar Fisterre"

Domingo García Sabell

Delegado do Goberno en 1987

Os poucos que nese intre teñen a radio posta escoitan mensaxes que aínda empeoran máis a situación: "me llama gente de mis queridas aldeas gallegas diciéndome que hay niños con llagas en la cara", din nunha emisora estatal. Parece que a prensa tampouco desaproveita a ocasión e aviva o lume, impulsado quizais pola veciñanza dalgunha poboación concreta, desexosa de protagonismo coma logo demostraría na crise do Prestige. Namentres, os fisterráns están todos nas rúas, coas caras tapadas por panos a modo de improvisadas mascarillas. Algúns esixen que se repartan equipos de protección, especialmente para os nenos (mascarillas, roupas axeitadas); outros van máis alá e exclaman que xa están tardando en traer hospitais de campaña con osíxeno e padiolas. Sen dúbida, namentres esperan desesperados a que algún amigo ou familiar teña sitio no coche para fuxir, moitos teñen xa asumido que a catástrofe vai caer sobre eles en calquera intre. A sensación popular, o temor que se extendía polas rúas era o de que, en calquera momento, a nube tóxica alongaría os seus mortíferos dedos sobre a Vila do Cristo, rodeada de escuridade e desorganización, e mataríaos a todos eles e ós seus fillos.

Os máis molestos eran algúns dos veciños da zona de San Vicente de Duio, parroquia máis próxima á catástrofe. "Tivemos que evacuar nós, pola nosa conta; e non hai ninquén que nos digha nada vendo explotar o barco diante dos nosos ollos!", exclama unha anciá de Castromiñán ante as cámaras. A desesperación, o medo e a indefensión están gravados a lume nos seus ollos: a veciñanza do Val de Duio fora a primeira en fuxir. Moitos colleran xa rumbo á cidade máis próxima, outros viñeran a pé ou coa axuda dalgún coche amigo ata a capital municipal, mais todos fuxiran despavoridos sen que ninguén fora ata alí a dicirlles que tiñan que abandonar os seus fogares: as autoridades esquecéranse deles -coma sempre- máis que de ningún outro sector da poboación: as cámaras estaban en Fisterra, pero as aldeas están máis preto de Punta Castelo. A pregunta era sempre a mesma: "Os que fomos alí a mirar o barco e estivemos expostos a el... ¿onde temos que ir para que nos miren?". O medo rozaba xa a paranoia, mais aínda non chegara o cénit do pavor e do pánico. Este estaba a piques de acaecer, culpa por suposto da incompetencia, da ignorancia e da nulidade profesional das autoridades.

Ás 23 horas e quince minutos, Domingo García Sabell, Delegado do Goberno en Galicia, comparece de xeito improvisado na sede do Goberno Civil da Coruña para ler un comunicado. A Xunta de Fernández-Laxe semella ter xa datos sobre a composición da nube tóxica: o fume é nocivo para a saúde, e as explosións non remiten. Polo tanto, e despois de catro horas de explosións e incendios, e cando xa a nube está a pasar por Muxía e Camariñas deixando -supostamente- un rastro de picores e problemas respiratorios, tómase unha decisión. O Delegado do Goberno anuncia formalmente o que todo o mundo esperaba: "Vaise evacuar Fisterre", exclamou García Sabell, coma dicindo "agora si, alarmistas!". Anuncia, asemade, que un total de trescentos autobuses, ampliables ata os setecentos, conformarán o dispositivo de evacuación.

Nun bar de Fisterra, cheo de mariñeiros á espera de novas, faise primeiro un silencio sepulcral. Os vellos lobos de mar míranse os uns ós outros, e logo alguén remata a cervexa e pousa con estrondo a botella enriba da barra. "Todo o mundo fóra!", berra o camareiro. A exclamación esténdese polos carrexos coma o aceite sobre a auga, a modo de "sálvese quen poida!" improvisado. Os peores temores estábanse confirmando, un tras outro, sen que as autoridades puideran facer xa nada.

A preocupación pola saúde dos cativos propiciou
algunha das imaxes máis duras e emotivas

Imaxe extraída do programa A Caixa Negra (TVG)

Responsos pola Fisterra abandonada

A nova de que setecentos autobuses e o exército viñan de camiño para coordinar a evacuación das 15.000 persoas máis próximas á explosión non axudou a tranquilizar os ánimos. Todo o contrario: o volume do despregue, sen precendentes na época, puxo sobreaviso á poboación: se o goberno é quen de facer todo isto, é porque a cousa é grave de verdade.

A evacuación colle por sorpresa ás autoridades dando unha rolda de prensa no hotel El Hórreo. Despois de que a Radio Galega anunciara tamén "Evacuación, xa!", todo o mundo era coñecedor da nova. Excepto Madiedo e Moreno Aguilar. Polo menos, así o revela a face de incredulidade que amosa o Gobernador Civil cando un xornalista lle comunica a decisión que se acaba de tomar dende a Delegación do Goberno e dende a Xunta. A descoordinación e o descontrol quedan patentes, e Moreno Aguilar non ten máis remedio que recoñecer, coa voz entrecortada e tremosorosa, que "no vamos a negar que hubo informaciones contradictorias". Aínda así, insiste en que o perigo é mínimo, e que a decisión é precipitada. Desgraciadamente, a orde xa saíra, e fixérao precisamente por mor dunha recomendación filtrada -parece ser- dende o seu gabinete. Pero dá igual; xa ninguén está mirando a televisión en Fisterra. Nese intre, todos os veciños e veciñas están entregados ó máis absoluto e incontrolable caos. O descontrol, o pánico e as escenas de terror acadan un punto culminante na historia da vila e da bisbarra. As poboacións de Fisterra, Sardiñeiro, Cée, Corcubión e Camariñas son desaloxadas, xunto ó resto de aldeas e lugares situados no radio de avance da nube tóxica, impulsada por un vento de sur que pon a salvo, polo momento, á capital fisterrana.

Os berros e as bágoas teñen agora o poder na Costa da Morte e, coma non podía ser doutro xeito, o perigo ven do mar, un mar que leva xa horas devastando a cuberta do Casón con explosións e incendios de dimensións catastróficas. Os estértores do vello mercante negro son a única banda sonora que se sobrepón ó descontrol e ó caos.

A desesperación é a nota dominan-
te nas faces de vellos e novos

IMAXE: A Caixa Negra (TVG)

Pero deixemos de lado por un intre a voz deste narrador, que fala de oídas, e fagamos un acto de xustiza dándolle voz ás testemuñas da época: os medios de comunicación locais faranse eco, semanas despois, dos intres de tensión desmedida que se viviron daquela. "No medio dunha completa desorganización por parte dos responsables da Protección Civil, os coches particulares van cheos ata os topes de xente e de enseres, cada un fuxe coma pode, os autobuses destinados no plan de evacuación tardarían nada menos que cinco horas en chegar ó pobo", escribe Damián Cambeiro para O Berrón de Nadal do mesmo ano. Na mesma publicación e no mesmo número, Xan Traba Estévez fala así daqueles terribles momentos: "mentres subía pola rúa arriba en direción ó axuntamento, íame quedando con algunhas expresións da xente. Estes, tan tristes, alarmados e tan comunicativos. Caras que mirabamos pra elas e non facía falla que lle preguntaramos o seu estado de ánimo [...] entrei no axuntamento para mellor e maior información porque a miña familia suplicábame que quería marchar. Aquilo, señores, parecía a embaixada dun país que estalara en guerra. Estaban todos menos os que tiñan que estar e ninguén sabía con verdadeira precisión o que facían e como estaba a situación [...] Imaxínense, señores: estabamos indo a pique e o único que pedía a xente era que lles deran o seu chaleco salvavidas e que soltaran os botes".

Tamén Rafael Mouzo, quizais o político que máis intensamente viviu aquelas horas, falaba para O Berrón meses despois: "Non había ningún plan de evacuación nin tampouco o hai hoxe. Fuximos desorganizadamente [...] foi extraordinariamente intelixente e instintiva [a evacuación popular], porque só a sorte xogou ó noso favor". As súas verbas reflicten a tensión do momento: "durante varias horas asumín a morte e, sobor de todo, temía que fora unha morte lenta e polo tanto de máis sofrimento". Tamén arremetía contra as autoridades, que "ocultaron e disfrazaron todo, houbo centos de contradiccións"; unha opinión que non mudou nada ó longo dos anos: nunhas declaracións para o programa A Caixa Negra da TVG, Mouzo declaraba con rabia "eu os ataquei e os seguirei atacando polo esperpéntico que foi todo. Organizamos o mellor que puidemos para evacuar. O mellor que puidemos nós, pola nosa conta".

Ante os autobuses vivíronse intres de gran tensión,
propiciada polo pánico, que acadara xa o seu cénit

Fotograma extraído do programa A Caixa Negra (TVG)

E así foi: algúns dos alcaldes saíron ás rúas para dirixir e organizar persoalmente á poboación no medio daquel cataclismo. A xente metíase nos coches de amigos e coñecidos co posto, abandonando á súa sorte as casas nas que viviran toda a vida, as casas nas que naceran e onde naceran os seus fillos; as mesmas onde pode que xa nunca poideran chegar a nacer os seus netos.

As beirarrúas e os arcéns estaban cheos de xente á espera dos autobuses prometidos e que non daban chegado: señoras maiores que choraban coas crianzas nos brazos, mulleres cargadas de petates improvisadamente preparados, homes berrando e facendo sinais a tódolos coches que saían a todo gas cara a recta da Anchoa, rapaces que choraban en pixama, aferrados ás pernas das nais con desesperación. Os afortunados que contaban con vehículo propio cargábano ata os topes con amigos, familiares e coñecidos: víanse os pequenos utilitarios da época ateigados ata con dez ou doce persoas cada un. Ó seu paso, as mulleres clamaban para que algunha alma caritativa tivera a ben levar ós seus fillos pequenos, aínda que fora no colo de alguén. Todo estaba invadido polo pavor e a desesperación máis alarmante.

Unha xigantesca fileira de coches, camións, furgóns, motos e tractores provocan o caos rodado máis absoluto en tódalas estradas que saen da Costa da Morte: os fisterráns abandonan a terra natal, e ollan dende Talón a silueta dunha vila ferida de morte polo seu principal e sempiterno inimigo: o Atlántico, o soberbio e malvado Atlántico que, naqueles intres, segue ocupado en amenizar cos foguetes de artificio a desbandada xeral dos seus súbditos. Coas bágoas invadindo os ollos, non son poucos os que laian dende o máis profundo do seu corazón pola Fisterra amada, aquel soño milenario malogrado, quizais por sempre, pola miseria do mundo moderno. Seis mil anos despois, o home abandona o Promontorium Nerium, e entrega rendido as chaves ó Atlántico conquistador, único e lexítimo dono e señor das terras estremeiras. Fisterra claudica, coma o Casón, e un a un os seus fillos adícanlle o derradeiro responso dende o alto de Talón. Por primeira vez na súa historia, as terras da Fin do Mundo quedan desertas.

A noite máis longa

O silencio vai facendo presa pouco a pouco nos carrexos e rúas da Vila do Cristo, abandonada á súa sorte en aras da vida e da salvación. O seu inmenso legado patrimonial e cultural, froito de seis mil anos de dura e inclemente historia, fica agora nas mans do Exército Español, únicos que patrullan as rúas e prazas; mais tamén dun grupo de escasos fisterráns e fisterranas -a meirande parte deles de idade avanzada- que prefiren quedar. "Se teño que morrer, mellor morrer na miña casa", é unha das frases máis repetidas entre estes improvisados patriotas. Queren estar aquí, presentes ata o final, coma os antergos nerios que entregaron o seu sangue nas derradeiras cidadelas nos intres postreiros dos combates de antano. De ser a última noite das súas vidas, queren ser testemuñas, queren ver cos seus propios ollos a destrución derradeira, o cataclismo último da terra soñada, da inclemente e desagradecida Fin do Mundo, da tan amada coma odiada Fisterra.

Os vehículos invaden tódalas estradas que saen da
comarca, provocando o caos máis absoluto

Fotograma extraído do programa A Caixa Negra (TVG)

Mentres tanto, o caos trasládase ás principais vías de comunicación, que son presa da máis absoluta desorganización. Moitos prefiren evitar a conxestionada estrada da Coruña e enfían cara Santiago pola comarcal que bordea a costa. Pero tamén en Muros e Noia a veciñanza é testemuña da xigantesca fileira de vehículos de toda clase e condición que fuxen despavoridos da morte e da cada vez máis ameazante devastación. E no medio de tremendo pandemónium, García Sabell comparece de novo ante as cámaras cun novo comunicado da Xunta. Desta volta, o mensaxe ven avalado polas análises realizadas por técnicos autonómicos. "Los niveles de contaminación son no-tóxicos", afirma o Delegado do Goberno con certa retranca, coma dicindo: "¿Que vos dicía eu?". Pasan só tres horas dende o anuncio de evacuación, e este bótase para atrás cunha facilidade pasmosa, cando xa todo o mundo está fóra das súas casas.

Coma non podía ser doutro xeito, a poboación fai caso omiso ante tanta información contraditoria e ante a vergoñenta actuación dunha administración absolutamente incompetente, e o éxodo masivo segue o seu curso.

Os fisterráns están chegando xa ás cidades máis próximas, traendo a mesma face que traerían de vir escapados dunha guerra. A poboación coruñesa e compostelá vólcase na acollida daqueles escapados, que veñen da Fin do Mundo de abandonar os seus fogares e as súas vidas. En Santiago, cidade que xa puxera en marcha un plan de acollida dende facía moitas horas, os estudantes e veciños saen ás rúas para prodigar mostras de ánimo e para aloxar nas súas casas ós que non caben nos improvisados campos de concentración de refuxiados. Tanto alí coma na Coruña, a meirande parte dos evacuados son distribuidos en espazos de carácter público (pavillóns, colexios, naves), en hoteis e casas particulares. Alí aparecen ante as cámaras, apretados e cheos de incertidume. Están a salvo, mais a dor por ter abandonado a terra natal e as casas dos avós fulmínaos e carcómeos por dentro. No medio do desamparo, somentes piden colchonetas para poder deitar ás criaturas e evitarlles así o trastorno de durmir no chan, algo polo que endexamais debería ter que pasar neno ningún.

Centos de persoas sen medios de transporte
tiveron que esperar nas beirarrúas a que chegaran os
autobuses para evacuar ós seus fillos. Vivíronse escenas
de auténtica desesperación

Imaxe extraída do programa A Caixa Negra (TVG)

Entre isto, as contradicións constantes das autoridades, e as imaxes que se vían nas principais estradas da comarca, todo semellaba saído dun país tercermundista. As imaxes da televisión revelaban que España, que remataba de culminar un proceso de transición democrática, aínda non era un Estado moderno, senón un territorio sen lei nin criterio gubernativo ningún, coas mesmas carenzas que os estados en vías de desenrolo de Sudamérica ou África. E, coma sempre, quen o pagaba era o pobo, a cidadanía contribuínte que de nada tiña culpa.

Pola televisión, os refuxiados contemplan o sinistro espectáculo dunha Fisterra deserta. Somentes os cans, inconscientes da derrota, acompañan ós militares na vixiancia, e fan súas -coma sempre- as rúas da vila. Pode que somentes eles sexan quen de durmir tranquilos. O resto, os homes e mulleres, seguen presa da desesperación: somentes as mostras de apoio e de cariño das poboacións de acollida mitiga un pouco a dor e a incertidume.

No medio dun dos improvisados campos de refuxiados da Coruña, unha anciá intenta durmir ós seus netos cun par de arrolos. Aquela noite as oracións fúndense a partes iguais coas pregarias ó Santo Cristo, que vela tranquilo coma sempre, gardando coma sempre os últimos resquicios de Fisterra dende o alto de Corveiro. Os fisterráns saben ben que somentes el foi capaz unha vez de calmar ó océano asasino, e téñeno presente.

Pero esa noite, poucos son quen de conciliar o sono. A meirande parte está pegada á televisión ou á radio, únicos salvavidas informativos no medio daquela treboada institucional e administrativa, ademais de metereolóxica. Fisterra, mentres tanto, durme soa. Os seus fillos están lonxe, sufrindo o desarraigo de vérense afastados da terra natal por algo do que nunca tiveron culpa, e do que xa avisaran con tempo. Aquela foi a noite máis longa.

Día 7, venres 11 de decembro
Os primeiros retornados

Ó amencer, o Casón xa non arde. Toda a súa mortífera carga voara polos aires ou se disolvera na auga. Aquela mañán do 11 de decembro o temporal seguía a sacudi-la costa, pero facía xa horas que agotara toda a carga explosiva do Casón. Agora o mar contempla con fachenda a súa obra culminada: o vello casco do barco fica partido en dous: somentes se albiscan a proa, a arboladura e o castelo de popa, unidos por unha cuberta xa inexistente atravesada polo mar. O océano venceu, e agora xoguetea co sinistro cadaleito daquel vello barco co que todo comezara. No corazón do Casón fica un inmenso baleiro, a modo de cráter, que revela o lugar da explosión.

Os bidóns do Casón
protagonizaron o triste
epílogo da catástrofe

IMAXE: A Caixa Negra

(TVG)

Os máis madrugadores deciden voltar canto antes. Á luz do día, todo semella máis doado e o medo comeza a ser derrotado polas ganas de regresar. Os sentimentos dese intre reflícteos moi ben Damián Cambeiro na súa completa crónica para O Berrón: "O día nacía ledo, mais eles tornaban tristes; o perigo aínda non estaba totalmente erradicado, mais isto coido que non era o que lles preocupaba realmente: a tristura ía neles pola experiencia vivida, pola frustración, pola humillación, pola impotencia e a rabia contida. Tornaban ó pobo e apreciaban, quizais máis que de costume, a súa fermosura nos verdes montes, nos mares azuis e no gris do ceo". O mesmo pobo que a tarde anterior emitira o derradeiro responso voltaba agora, horas despois, polo mesmo lugar por onde marchara. Só foi unha noite, nin sequera unha noite enteira. Dende Talón, os primeiros en chegar contemplan a silueta familiar, quizais máis fermosa que nunca, do vello promontorio dos nerios. Ós seus pés, a Vila do Cristo esperta dunha noite estraña, inexplicable. O temporal segue a azoutar as súas esgrevias costas coa mesma intensidade que a noite anterior, mais hai un silencio, unha tranquilidade inusual. Somentes un corvo mariño ergue o vó dende as furnas de Talón e pérdese ó outro lado do Monte Seoane: os animais son os primeiros en tomar posesión das ruínas da traxedia. Mentres tanto, os primeiros fisterráns en volver contemplan coma colonos en terra descoñecida a silueta da vila natal. Unha raiola de sol consegue atravesar as duras e metálicas nubes que coroan o Monte do Cabo, iluminando durante uns minutos a cortiza da vila. O vermello dos tellados e a humidade da pedra semellan refulxir ó lonxe, sobre a perenne silueta do espigón do porto. Fisterra parece estar a salvo, e dos beizos dos retornados escápase unha esquiva e disimulada pregaria de perdón. Nunca o mar tivo a victoria derradeira. Nunca duraron moito as conquistas do Atlántico.

Os veciños de Guitiriz bloquean o paso dos bidóns
ó día seguinte da evacuación. O conflito trasládase

Fotograma extraído do programa A Caixa Negra (TVG)

O itinerario secreto dos bidóns malditos

Aquela mañán os bidóns arrincan dende o Porto de Brens, depositados alí dende que foran rescatados do Casón antes da explosión. O goberno afirmaba que salvara 250 dos bidóns máis perigosos, que agora ían ser depositados nunha base militar sen concretar antes de ser devoltos a Holanda por mar. Madiedo, que anuncia a medida por televisión, gárdase ben de revelar o itinerario.

Pola tarde, a TVG anuncia o comezo do derradeiro dos actos desta traxedia inacabable. Polo visto, os camións que transportan os bidóns fican bloqueados á altura de concello lucense de Guitiriz. A poboación, sabedora de que a base militar de Parga (sita en dito concello) é o primeiro destino da mortífera carga, sae ás rúas e monta barricadas de varias toneladas na estrada nacional. Non están dispostos a que a saúde dos seus fillos se poña en risco. Baixo o lema de "Non os queremos!", a veciñanza enfróntase á violenta, descoordinada e trasnoitada policía posfranquista, que realiza varias cargas e provoca ducias de feridos. Dá comezo o triste epílogo da traxedia do Casón.

Epílogo
As outras vintetrés víctimas do Casón

Dous días despois, e mentres os fisterráns voltan ás súas casas pouco a pouco, os bidóns amencen nas portas da factoría de Alúmina-Aluminio en San Ciprián. A intención é cargar no seu porto aqueles últimos restos do Casón con destino a Holanda. O Comité de Empresa chega a un acordo coa patroal para que a planta sexa evacuada mentres se cargan os bidóns. Finalmente, os directivos da empresa -en connivencia do Goberno Civil de Lugo- incumplen o acordo e móntase unha tremenda liorta entre os traballadores e a policía. Os representantes dos sindicatos chaman á folga e á desobediencia civil, e ármanse barricadas. A veciñanza da Mariña apoia ós traballadores nas rúas con violentos enfrontamentos coa policía, instigada pola chiringuitada do goberno central en Galicia. Finalmente, e de novo co apoio das autoridades e da corrupta xustiza deste país, 109 traballadores son despedidos impunemente cando as máquinas teñen que ser paradas e se provoca o cataclismo total da cadea de producción.

Os traballadores de Alúmina-Aluminio declaráronse
en folga para impedir a entrada dos bidóns no recinto.
Finalmente, a empresa despediu ós 23 membros do Comité
de Empresa coa connivencia do Goberno Civil.

Fotograma extraído do programa A Caixa Negra (TVG)

O conflito duraría aínda días. A empresa tivo que readmitir á maioría dos traballadores despedidos por mor dos recursos presentados ante o Tribunal Superior de Xustiza de Galicia. Foron os membros do Comité de Empresa as derradeiras víctimas do Casón: sen que os seus recursos foran estimados, a xustiza e a cobiza da patroal condenou ó paro os vintetrés sindicalistas. Hoxe sábese que aquela catástrofe permitiu a Alúmina-Aluminio levar a cabo a modernización das súas instalacións e o incremento da súa produción. Ademais, os conflitos foron a escusa perfecta para executar un golpe mortal sobre o sindicalismo no seo da empresa, e permitíronse así o luxo de desfacerse dos empregados máis conflitivos. Ó final, a traxedia remata coa mesma cifra coa que comezara: tanto os vintetrés mariñeiros mortos o primeiro día, coma os vintetrés traballadores despedidos o derradeiro foron as principais víctimas dos bidóns do Casón.

En canto ó barco, nas semanas seguintes foi desmontado no lugar do sinistro por unha xigantesca grúa que trouxeron tamén -coma non podía ser doutro xeito- de Holanda. Era, polo visto, o aparato destas características máis grande de Europa, e o seu cometido era silenciar a traxedia despedazando a principal proba: o cadaleito do propio Casón. Pouco a pouco, fórono desguazando e o vello barco desapareceu baixo as augas do Mar de Rostro. O último baleirado realizouse nos noventa, cando se recolleron os últimos restos da carga, e se rescatou tamén a áncora que logo sería colocada a modo de homenaxe no peirao. Aínda lembro os derradeiros bidóns do Casón nas ramblas do muelle: oxidados, corroídos e deformados despois de case dez anos baixo as augas, eran unha triste reminiscencia da traxedia.

Nas semanas sucesivas, a poboación de Fisterra sería acusada de alarmista, e de ter sido víctima dunha histeria colectiva que escureceu a xestión dos organismos competentes. Pero aquí, na propia Fisterra onde todo se viviu, non opinan o mesmo. A veciñanza ten claro que o seu comportamento foi consecuencia da nefasta e contradictoria xestión das autoridades. O esperpéntico do asunto aínda se intúe cando vemos os vídeos e a prensa da época. A xente, sensibilizada especialmente daquela cos riscos da enerxía atómica e da guerra química, foi vítima dunha espiral de medo e de terror propiciada pola evidente e incomprensible ignorancia dos organismos que supostamente tiñan que poñelos a salvo. Os fisterráns foron os primeiros en dicir que aquel barco non podía ser embarrancado entre os cantís de Rostro con vento de vendaval e en pleno decembro. Hoxe sábese que aquel primeiro erro puido responder á cobiza da empresa de Salvamento Marítimo, que instou ós oficiais do remolcador para que o declararan en sinistro total e deste xeito cobrar o cen por cen do valor da carga e do flete.

O día despois das explosións, o Casón segue a ser xoguete
das olas. A cuberta desapareceu case por completo e pouco queda
xa da nefasta carga

IMAXE: Fuentes

O Informe Bermejo

No tocante á natureza da carga do Casón, quizais asunto nuclear en toda esta crise, as autoridades manteñen o mesmo silencio que mantiñan daquela. Aínda hoxe non se sabe en Fisterra o que respiraron os seus pulmóns e o que comeron os peixes que logo eles farían en cachelada ou caldeirada.

O medo ós productos de natureza radiactiva, que provocara a explosión de pánico, fora espoleado pola prensa italiana e inglesa, se ben pénsase que puido obedecer a intereses económicos: unha falsa alarma sobre a riqueza marisqueira e pesqueira de Galicia ía danar sen remedio o bo nome do sector en Europa, cando este aínda non fora impunemente destruido e desguazado pola Unión Europea e as súas cotas negociadas en Madrid. Isto, supostamente, favorecería outros mercados menores, aínda hoxe mimados polos comedebaldes de Bruselas.

O famoso Informe Bermejo, elaborado polo insigne catedrático a instancias do Concello de Cée, e que foi emitido días despois da traxedia, revela os datos máis preocupantes da carga do Casón: segundo o profesor da USC, a cor do fume durante a explosión revela que houbo máis que sodio ardendo aquel día, aínda que de seguro foi este elemento o que provocou a reacción en cadea. O sodio metálico (que representaba unha gran parte da carga cunha cantidade de case 12.500 quilos), ademais, é moi perigoso en grandes cantidades, pois ó contacto coa auga pode producir hidróxeno -altamente explosivo e contaminante-, sosa cáustica -de natureza corrosiva-, e mesmo cianuro de sodio -veneno letal-. Entre os exóticos agasallos do Casón atopábanse produtos máis ou menos tóxicos, entre os cales figuraban algúns de perigosidade máxima. Así, o o-cresol (110 toneladas en 500 bidóns) é unha sustancia tóxica por contacto, por inhalación ou inxestión. En estado líquido dilúese na auga facéndoa tóxica. As 50 tn. de ácido ftálico, en pó e trasladado en sacos, de seguro se esvaeceron na explosión e pasaron ó aire. É altamente irritante e os seus vapores son inflamables e incluso explosivos. A anilina, outro dos pasaxeiros máis problemáticos do Casón, ía en 434 bidóns cun total de 58 tn. Trátase dunha substancia tóxica de tódolos xeitos posibles, de carácter oleoso e polo tanto imposible de disolver na auga. O seu elevado punto de ebullición por riba dos 100 graos fai que sexa moi difícil a súa evaporación, polo que de seguro foi un dos produtos que máis contaminou as nosas augas. Tamén as 250 tn. de xilenos en 1.123 bidóns, ou o acrilato de butilo (en 430 bidóns) quedarían durante meses boiando a media auga, pois son outras substancias oleosas ás que lle custa moito esvaecerse e tamén de carácter tóxico. Os butanoles (1.007 bidóns), pentanoles (3.620 quilos), e o metil-buteno (5 bidóns) son materiales con elevados puntos de ebullición, inmiscibles en auga e polo tanto sabe dios o tempo que durarían nos nosos mares. Son tamén tóxicos, algúns con vapores inflamables. A isto hai que sumar os case novecentos quilos de ácido sulfúrico, as 32 toneladas de adhesivos e pegamentos, un contedor de pintura, os 33 quilos de aerosoles ou os "líquidos inflamables" sen precisar que constituían unha parte importante da carga e que podían conter a vertente oculta e máis perigosa do Casón: 86 bidóns con máis de 4.700 quilos. En suma, estímase que o Casón levaba 1.100 toneladas da máis variopinta e miscelánea carga química.

A conclusión que extrae Bermejo é que, aínda que non se poida evaluar de xeito concreto e ben delimitado os efectos destes produtos sobre a natureza e sobre o ser humano neste acidente concreto, está claro que son elementos moi perigosos, a meirande parte deles insolubles en auga e polo tanto moi difíciles de eliminar polo océano. Ó fin e ó cabo, no mundo nada se destrúe por completo. Outra das conclusións que saca é que, a todas luces, a carga ía revestida de insuficientes medidas de seguridade. Parece mentira que este tipo de produtos puideran pasar a cinco millas da costa, sen medidas de seguridade e sobre un vello cascallo oxidado cunha tripulación inexperta e explotada e con bandeira de conveniencia. Coma ben di Bermejo, "el sodio debe transportarse envasado en condiciones de seguridad y en recipientes adecuados con fuerte resistencia al agua, ya que es obligado en el transporte marítimo que el sodio se estibe sobre cubierta; con lo cual no hace falta ser profesional para deducir que lo que va sobre cubierta, sobre todo en invierno, podrá mojarse todos los días, con agua dulce o salada o con las dos. Un recipiente con sodio no debe reaccionar porque llueva sobre él, lo moje un golpe de mar o se caiga por la borda. Cuando ocurre lo que se vio es que el embalaje no era el adecuado o se había deteriorado anteriormente".

Escenas dos traballos de desguace da parte visible do buque, cuio pecio se mantén no seu lugar

FOTOS: Dolores Pazos

En todo caso, nunca ningunha autoridade quixo recoñecer o dano físico sobre a poboación. Fixéronse estudos sobre a incidencia do cancro en Fisterra, mais os resultados oficiais non aportan nada concluínte. É certo que algúns médicos da vila, coma o doutor Juan Sánchez, afirman que nunca viran tanta incidencia de cancro de estómago e doutras partes do aparello dixestivo coma en Fisterra, mais tampouco hai xeito de demostrar que se deba ós aromáticos efluvios do Casón. Así e todo, está claro que eses produtos remataron por esvaecerse no aire e, o que é aínda peor, na auga, onde pasarían a formar parte do abanico alimenticio das innumerables especies mariñas da nosa costa.

Era perigosa a carga do Casón?

Esa foi ata o de agora, e seguirá sendo, a pregunta máis importante. Está claro que foi gracias á sorte, que xogou a favor da poboación, polo que non chegou a pasar nada de xeito directo. Tamén gracias ás decisións tomadas de xeito colectivo e popular (como as primeiras evacuacións), que salvagardaron á cidadanía (especialmente ós nenos). De feito, de terse deixado levar a xente pola errática traxectoria dunha administración visible e enteiramente corrupta, de seguro que a nube tería caído de cheo sobre a poboación das vilas máis ó norte. Ó fin e ó cabo, non é necesario ser catedrático para saber que aquela nube, xerada a partires da combustión de tan variada gama de productos perigosísimos para a saúde, non podía ser inocua. Era tóxica, e punto. As autoridades non poden permitir que a poboación estea exposta a tan malignos efluvios, sexan máis ou menos mortais, polo que a evacuación tiña que terse levado a cabo antes do temporal, con calma e cunha organización centralizada. Non se pode esperar ó primeiro morto para actuar, coma se fai en España tan a miúdo. A descarga dos bidóns tiña que ter comezado antes, coa poboación completamente informada da natureza e características de toda a carga.

Pero todo isto non teriamos que lamentalo se a primeira decisión que se tomou tivese sido diferente. Embarranca-lo barco entre os cantís en plena vendavalada, poñendo en perigo a toda a poboación por unha cuestión meramente económica foi unha idea nefasta que parece mentira que non levara por diante a ninguén, e máis cando toda a mariñeiría de Fisterra clamaba que aquilo era un despropósito. O capitán do Remolcanosa e os seus superiores deberían ter sido os primeiros botados a patadas á rúa por semellante falta de criterio e de honor nas tarefas de salvamento. Xente así non pode vixiar os nosos mares.

Tampouco houbo dimisións de ningún tipo na clase política, o que di bastante da profundidade coa que está asentada a corrupción nas nosas institucións. O que si se foi facendo, pouco a pouco, foi retocar a lexislación referida ó tráfico marítimo, aínda que os cambios máis significativos non se poñerían sobre a mesa ata o seguinte desastre. Claro que, para aquela, o chapapote chegaba xa até as portas dos chalés das súas señorías, e foi máis difícil de obviar.

Durante a traxedia do Casón, sen embargo, a poboación de Fisterra foi sucesiva e reiteradamente ninguneada, desprestixiada, desprezada e humillada por catro politicuchos engominados, cuia incompetencia, ademais de manifesta, era xa perigosa para a saúde pública. O desprezo co que as autoridades "competentes" trataron en todo intre á cidadanía, e a multiplicidade dos erros e contradicións foi tal, que pode que a día de hoxe a alguén se lle coe aínda a face do señor Madiedo e a súa voz lixeiramente sibilante nos seus máis recónditos pesadelos. Pero ninguén pediu xamais disculpas polo dano psicolóxico -este si doado de demostrar empiricamente- ó que se someteu a toda a bisbarra. Porque non se pode paga-lo medo, nin a incertidume, nin a indefensión. Non se pode poñer prezo ás lembranzas.

Un esquelete a flor de auga

O pecio do Casón está a un metro da superficie con marea baixa. Polo menos o castelo de popa, unha das poucas cousas que se conservan ademais de láminas metálicas, cadeas, as bases da arboladura e, ata fai pouco, algún que outro bidón desfeito. Pasaron xa case vintecinco anos, e o mar semella contento coa parte que lle toca: cando se desguazou o buque, mantívose o armazón máis innecesario, que fica aínda alí. Semella que o mar non fai entrega dos últimos restos, firmemente cravados na rocha do fondo coma dende aquela nefasta mañán do 5 de decembro de 1987. Unha empresa de buceo leva a cabo a día de hoxe excursións ata o pecio do Casón. De seguro que poderán confirmar que a vida xa fixo presa do metal oxidado, e que hoxe o nefasto barco é un criadeiro de seres vivos de toda clase e condición. É o destino dos pecios: o mar non quere o seu tributo para gardalo en silencio, senón para facer do equilibrio da vida a nota predominante.

Ó longo da historia, o fisterrán aprendeu que o mar é un compañeiro de batallas moi difícil de levar. A existencia na fronteira última da terra está supeditada ós seus máis íntimos caprichos, mais segue a ser o dono e señor dos fisterráns. Del depende a nosa vida, o noso sustento, a nosa historia e a nosa cultura... en definitiva, a nosa identidade coma pobo. Sen embargo, o prezo que hai que pagar é moi elevado. Xeralmente, son só uns poucos desafortunados e as súas familias os que pagan o fatal tributo de vez en cando, mais hai veces, cando os erros dos homes son tan lacerantes e vergoñentos, nas que o mar non ten máis remedio que facerse respectar.

O Casón é un bo exemplo: os sete días nos que o mar provocou o terror e o caos na terra, atentando non só contra os mariñeiros -as súas víctimas de sempre-, senón tamén contra anciáns, mulleres e nenos. Por iso mesmo, atendendo ós feitos do pasado tan marcados a lume nas nosas mentes, é coma debemos avanzar coma pobo: cando as relacións entre o home e o mar se xestionan dende a meseta, dende o interior, as cousas sempre acaban mal. En Galicia sabémolo ben, pero ninguén se atreve a deixarnos a xestión a nós, ós galegos da costa, ós que de verdade entendemos do mar. Non permiten que vixiemos e coidamos da nosa delicada e milenaria relación co mar; non deixan que fagamos ben o noso traballo porque iso, desgraciadamente, non interesa ós mercados bursátiles. Porque un quilo de fanecas non cotiza en bolsa. O crudo e o fuel si.

Por iso, seguiremos pagando con sangue e con fame cada erro dos ignorantes, dos incompetentes, dos corruptos; seguiremos pagando cada equivocación daqueles que saben do mar somentes por veraneo, e que sen embargo queren dominar o océano para convertelo nun negocio máis a prol de tres ou catro. Seguiremos pagando, porque mentres o home siga a impoñer con soberbia o seu dominio sobre os mares, nunca estaremos a salvo. E os que o dubidan, deberían lembrar novembro do 2002: esa é a proba.

Esquela humorística cos actos celebrados ó ano seguinte da catástrofe

Cedido por Roberto X. Traba

______________________________________

Fontes

> CAMBEIRO RODRÍGUEZ, Damián. "A traxedia histórica do buque <>", en O Berrón, Centro Cultural e Recreativo de Fisterra. Nº2, Nadal 1987
> CAMBEIRO RODRÍGUEZ, Damián e CARRILLO UGARTE, José Fernando. "O Casón dous anos despois, entrevista a D. Rafael Mouzo, alcalde de Corcubión", en O Berrón, Centro Cultural e Recreativo de Fisterra. Nº8
> COTELO, María del Carmen. "Los vecinos temen que el <> se parta mientras que algunos portuarios sufren afecciones de garganta", en La Voz de Galicia. luns, 14 de decembro de 1987
> EIROA, Eduardo. "La errática travesía del <>" en Crónica de 130 años, especial de La Voz de Galicia. Mércores, 4 de xaneiro de 2012. A Coruña
> NEIRA, Claudia. "O Casón: a memoria oxidada", en www.Galiciaé.com, 5 de decembro de 2007
> PALMOU, Ángel. "La misteriosa carga del Casón" en Ola Negra, especial de La Voz de Galicia sobre o Prestige. Novembro 2002, A Coruña
> TRABA ESTÉVEZ, Xan. "Cando non nos fan nin <>", en O Berrón, Centro Cultural e Recreativo de Fisterra. Nº2, Nadal 1987
> TVG. A Caixa Negra: O Casón, documental dirixido por Fernando González, "Gonzo"; emitido no ano 2007. Enlace 1. Enlace 2. Enlace 3. Enlace 4. Enlace 5

_________________________

Agradecementos

Teño que agradecer especialmente a colaboración de Roberto X. Traba que, ademais do Informe Bermejo, puxo nas miñas mans diversa documentación da época coa que puiden cubrir algúns baleiros na historia

______________________

Artigos relacionados

- GRANDES TEMAS> Naufraxios e outras traxedias no mar

- GRANDES TEMAS> Luces na Fin da Terra (sobre o Faro de Fisterra)

GRANDES TEMAS: Punta Castelo, derradeiro fortín da resistencia

2011-12-28T20:10:00.000+01:00

A frialdade e contundencia desta paisaxe
costeira totalmente virxe, contribúe
a facer da fortaleza de Punta Castelo
un dos castros máis fermosos e dignos
de coñecer do noso país

Na banda de occidente
só quedan as rochas,
os dentes da terra dende os que vixían os antergos,
a beleza fría do granito
aínda indemne ó vento e ó mar,
e o derradeiro niño do combate.

Ascendemos pola vertente occidental do Val de Duio, ó amparo dos duros ventos de poñente. A aldea de Castromiñán, pertencente á parroquia de San Vicente de Duio, fica adurmiñada no alto do outeiro que pecha o lendario val polo oeste, a case oitenta metros de altitude sobre o nivel do mar. Sobre este lugar, privilexiado miradoiro sobre os humidais, o Monte do Castelo elévase ata case os cen metros entre ricos piñeirais, que logo desaparecen a favor da matogueira e das herbas costeiras. Cara ó sur, a elevación cae a coitelo sobre a enseada da Arnela; cara ó norte, pola contra, as ladeiras do Monte do Castelo fúndense pouco a pouco coa superficie areosa e a flora dunar do entorno do Rostro; cara poñente, o monte non desaparece ata escasos metros da costa, cando a elevación cae abruptamente sobre os feros cantís de Gavoteiro e Pedras Manchadas. Antes, unha interminable sucesión de verdes pastos costeiros, entre os que se erguen os vellos e desgastados muros das antigas lindes, conforman unha paraxe dura, pero ateigada dunha beleza fría e norteña, case céltica. Os xigantescos e impoñentes afloramentos graníticos que aparecen, aquí e acolá segundo nos achegamos á costa, contribúen a incrementar a sensación de que poderiamos estar perfectamente no corazón dunha paisaxe bretona.

Entre a complexa e labiríntica rede de camiños de pescadores e percebeiros que cobren o Monte do Castelo, destacan especialmente dous: un conduce á perigosa e inmensa praia do Rostro; o outro é o que guía ata Castromiñán. Ámbolos dous son os antigos camiños, aínda hoxe circundados polos vellos desmontes e valados, que conducen a Punta Castelo.

No alto da península de Punta
Castelo, ubícase unha citania
prerromana de gran valor histórico

[Esta entrada conta cunha completa reportaxe fotográfica, que podedes consultar no noso álbume web en Picassa. Facendo click nos enlaces ó longo do texto, o lector poderá ir accedendo a cada fotografía para seguir o noso percorrido histórico e sentimental por Punta Castelo e a súa contorna. Tódalas imaxes, excepto aquelas nas que se indica o contrario, son obra de Iván Fraga]

Repercusión dunha citania esquecida

É preciso chegar ata a derradeira estribación costeira, a uns setenta metros de altura sobre o mar, para albiscar por fin a vella fortaleza de Punta Castelo, o lendario Castro Miñán dos antergos. Son moitas as cousas que se teñen dito sobre este vello encrave: algúns opinan que xa nada queda alí o suficientemente relevante como para prestarlle atención alén da mitoloxía e da lenda; outros, pola contra, pensamos que a importancia do lugar é moita, e debe poñerse en valor coma merece un encrave desta magnitude. De feito, nos últimos tempos teñen corrido ríos de tinta sobre Punta Castelo e as vellas ruínas que garda no seu seo: blogues de investigación e divulgación arqueolóxica, coma o excelente Capítulo O, de Manuel Gago; ou medios locais de carácter independente, coma o desaparecido Boletín KmCero, fixéronse eco recentemente das posibilidades e importancia da vella fortaleza.

Iván Fraga, autor do estudo morfolóxico e fotográfico do castro para KmCero e gran amigo deste blogue, fai unha análise das características máis relevantes do complexo, ó que califica de “lugar mítico, cheo de lendas que falan de ruínas antergas e de murallas esquecidas”.

Gago, pola súa banda, fai fincapé no forte impacto que lle provocou a experiencia da visita a esta paraxe “dunha beleza extrema” –citando as verbas do propio investigador-, segundo el “paisaxisticamente, o máis espectacular dos castros costeiros de Galicia, e posiblemente un dos mellor preservados”. Descríbeo, ademais, coma “exemplo da química primixenia que enxendra o imaxinario deste país: unha mestura de ensoñación, natureza, a crúa realidade e os homes”.

En suma, todos aqueles que falan de Punta Castelo fano cunha admiración sen reservas, destacando non só a importancia histórica do encrave, senón tamén a beleza natural e paisaxística que o circunda, unha superficie costeira de máis de cento vinte hectáreas completamente virxes entre a Arnela e Rostro, dotadas ademais con abondosas mostras da flora e a fauna autóctona, que xa en poucos lugares do concello se conserva como aquí. O antergo Castro Miñán segue a ser un dos lugares máis fermosos, impresionantes e mellor conservados da costa galega; un paraíso natural e cultural do que poucos saben, mais que podería ser un atractivo importante para a vila, sempre e cando se saiba xestionar con sabedoría e respecto. Non en van, non existe persoa que fique indiferente ante a beleza pura, maxestuosa e incomparable deste descoñecido encrave fisterrán.

Imaxe antiga do castro, datada nos anos cincuenta, e na que se ve o

pouco que cambiou o sistema defensivo nas últimas décadas.

As vellas canteiras que o circundaban, e que se ven con claridade

na imaxe, fai tempo que foron expoliadas na súa meirande parte.

FOTO: cedida por Roberto X. Traba

A historiografía, pola súa banda, ten prestado pouca atención a Punta Castelo. O historiador máis recente –que nós saibamos- que tivo a ben referirse a este castro foi o profesor Fernando Alonso Romero (2002, ed. 2005), un dos membros do equipo de investigación dirixido por Fernando Acuña Castroviejo que, no ano 1998 e en pleno goberno de Ernesto Ínsua, fixo unha intentona nunca consumada de escavar o encrave. O sobranceiro autor salmantino amosa ademais no volume (op. cit.) unha fotografía na que aparece en Punta Castelo acompañado, entre outras persoas, polo músico Carlos Núñez, que visitaba o encrave na procura de inspiración para a composición do seu disco Almas de Fisterra. É unha boa mostra do suxerente e inspirador que é este castro e o seu entorno para calquera tipo de persoa.
Antes do sobranceiro autor, e remontándonos a uns anos atrás, xa Luís Lamela publicara no 89 nun suplemento de El Ideal Gallego un completo artigo sobre os castros fisterráns. Nel, profunda nas características e antigüidade do castro, e elabora as súas propias hipóteses sobre o mesmo. É, ademais, un bo documento para coñecer o estado do castro nos anos oitenta, cando outros investigadores coma José R. Ínsua Trava ou Roberto X. Traba Velay xa facían as súas expedicións persoais ó lugar. Foi precisamente Roberto quen me achegou o artigo de Lamela, así coma unha fotografía antiga (posiblemente dos anos cincuenta) que á súa vez lle fixera chegar Pepe do Albañil. Sabemos tamén polo estudo de Lamela, que xa autores da talla de Carré Aldao ou Esmorís Recamán fixeran breves alusións ó noso castro, mais non puidemos acceder á documentación máis que a través do citado traballo do historiador corcubionés e fisterrán de adopción.

Pouco máis se fixo dende aquela por Punta Castelo. Somentes aparece citado, acompañado dunha pequena fotografía, na sección de “Megalitismo” da páxina web do Concello de Fisterra, namentres na páxina da Asociación Neria fica inventariado entre os castros da comarca, cunha información moi sucinta e insuficiente e cunha fotografía aérea que nin de lonxe permite localizar a fortaleza a aqueles que non a coñecen de primeira man. Hai, polo tanto, un baleiro inexplicable a tódolos niveis, e unha falta de información moi dolorosa para aqueles que loitamos pola historia de Fisterra e vemos esmorecer a pasos axigantados os derradeiros restos das antigas idades.

Unha fortaleza inexpugnable

Existen moitas maneiras de ollar a fortaleza de Punta Castelo, mais o certo é que para os que accedemos ó encrave dende terra (único xeito posible), a propia morfoloxía e ubicación do castro impóñennos unha única perspectiva visual, consecuencia dos evidentes intereses defensivos dos seus antigos habitantes. Somentes podemos contemplar a citania en toda a súa plenitude dende o alto da derradeira elevación do Monte do Castelo, xusto antes de que as súas ladeiras se precipiten subitamente sobre o mar.

Segundo nos achegamos, atopamos de golpe a contundencia do sistema defensivo desta fortaleza inexpugnable,
antiga citania cuios tres niveis de muro chaman a atención na sobriedade e severidade desta paisaxe
privilexiada, auténtico paraíso natural e histórico do entorno do Val de Duio

Ante nós álzase unha península bicéfala, formada por dous xigantescos corpos graníticos con cadanseu istmo que os une á terra. A punta sur, que aparece no SigPac co nome de “Gavoteiro”, é unha enorme mole granítica duns setenta metros de altura, con forma de altar natural rodeado en tres das súas catro partes polo mar e unido á terra por un estreito istmo duns trinta metros de ancho entre perigosos cantís. Ollando á base deste xigantesco cantil, albiscamos grandes filóns de granito e cuarzo no medio do mar, desprendidos de terra firme pola implacable acción dos elementos. O extremo norte da península, separado deste “Gavoteiro” –que non se debe confundir co de Mar de Fóra- por unha profunda sima atravesada polo mar de máis de sesenta metros de profundidade, é a Punta Castelo propiamente dita. Alí, a oitenta metros sobre o nivel do mar álzase a dúas veces milenaria fortaleza de Castro Miñán.

Plano da contorna do Castro Miñán, sinalado coa lenda "Citania"

IMAXE: SigPac

Accedemos polo camiño principal, que serpentea entre os amplos pastos de abundante herba de cor gastada e as estranas e inexplicables formacións graníticas que xurden aquí e acolá por toda a chaira. Dende o alto da derradeira elevación, o camiño adquire unha anchura considerable, e descende a inclinada loma entre grupos de rochas redondas, sen dúbida traídos dende algunha boleira próxima ata alí por mans humanas. Só así se explica que nunha cota por riba dos sesenta metros sobre o nivel do mar aparezan este tipo de pedras, xeradas pola erosión mariña nas boleiras e praias. Non sabemos se poden ser rochas pertencentes a antigas edificacións do castro e dos seus arredores, ou se pola contra foron levadas ata alí en tempos recentes, aínda que de ser así non somos quen de imaxinarnos o motivo. En todo caso, é habitual ver en castros costeiros (coma o de Baroña, en Porto do Son), os muros das vivendas e murallas construídos con cantos rodados de praias próximas. Si é certo que na imaxe dos anos cincuenta coa que contamos, aparecen multitude de pedras ciscadas en todo o entorno do castro, algunhas que semellan traballadas pola man humana -un dato que achegamos con reservas, pois a calidade da foto non nos permite asegurar con certeza este suposto-, e que irían desaparecendo polo saqueo da veciñanza, ata fai pouco descoñecedora da importancia deste encrave.

Dende abaixo, onde remata a pendente e se abre ós nosos pés o foxo, é desde onde mellor ollamos a contundencia dos muros defensivos, colocados sucesivamente un por riba do outro, de modo escalonado. Son dous parapetos, cada un deles de máis de tres metros de altura, supoñemos que erguidos coa terra e os escombros derivados das escavacións levadas a cabo para a creación do sistema defensivo. Carré Aldao, en Geografía General del Reino de Galicia, cóntanos que a finais do século XIX e principios do XX aínda se conservaba en toda a súa plenitude un terceiro nivel de muro rodeando a croa, cun contrafoxo interior que reforzaba aínda máis a contundencia das defensas.
Un manancial nace ós pés do primeiro nivel xerando un pequeno foxo, doado de atravesar a pé, mais que engadiría dificultade ó acceso. É, polo tanto, un foxo que semella natural, e que se vai facendo máis impracticable no extremo norte. Aínda así, Lamela (1989) suxire que o foxo puido ser máis profundo, aínda que os derrubamentos no primeiro nivel de muro puideron provocar o seu colpaso sucesivo, unha hipótese coa que non estamos de acordo tendo en conta a perfecta sección que amosa o parapeto en toda a súa lonxitude, e que nos fai pensar que coma moito puido haber un desgastamento da superficie, mais non derrubamentos de importancia. Si é certo, e admitímolo así, que o foxo puido irse cubrindo pola acumulación de partículas de terra e area, que se irían xuntando pola acción do vento e da chuvia. A favor desta hipótese, podemos alegar que o vello manancial que alí nace fica reducido hoxe a un estreito humidal que se revela no esplendente verdor da vexetación e na auga que brota da terra sen chegar a formar un regato na superficie.
En resumo, o acceso ó castro queda limitado a un estreito istmo duns cincuenta metros. No centro desta zona transitable, o primeiro nivel de muro -quizais o máis contundente-, amosa dous accesos: o máis visible está á esquerda, bordeando o parapeto. Trátase dun camiño recente, que de seguro atravesa unha parte derrubada e deteriorada do sistema defensivo. O outro acceso atopámolo no centro do muro, e trátase sen dúbida do acceso natural da fortaleza, que atravesa o parapeto pero amosa unha elevación ou loma que protexía ós guerreiros que transitaban polo carreiro que hai entre o nivel 1 e o nivel 2. Non en van, o primeiro parapeto protexe unha terraza alongada, pola que podían camiñar con total comodidade gran cantidade de persoas e mesmo carromatos. O parapeto, que por outra banda conta tamén cunha anchura considerable, érguese un par de metros por riba deste camiño que rodea o castro en sentido lonxitudinal, durante uns 125 metros, todos eles protexidos pola elevación defensiva.

A complexidade do sistema defensivo é maior do que pode
aparentar a simple vista

O segundo nivel de muro, máis vertical, máis alto, e tamén cun parapeto que protexe a terraza que conforma, alóngase durante uns 70 metros en torno á cidadela. Un camiño fica detrás do parapeto, entre este e a croa. Esta senda, menos ancha que a do primeiro nivel, conduce tamén a un amplo sistema de terrazas situadas por debaixo da croa, no extremo norte da península. Son varias chairas de pequenas dimensións, completamente protexidas pola banda de terra (debido á profundidade e anchura do foxo nesta parte, o único xeito de chegar é dende o propio castro e unha vez superados os muros defensivos), e que Manuel Gago relaciona con actividades agrícolas. Dende logo, é un suposto que non se pode descartar, mais hai que ter en conta que estamos a falar dunha zona aberta a tódolos ventos, e a moi escasos metros do mar, polo que con moita dificultade poderían os nosos antergos cultivar alí cousa algunha debido ó salitre. Aínda así, é de supoñer que estes terreos podían ser unha boa fonte de alimentos en caso dun asedio de longa duración.

O segundo muro superábase a través dunha rampla que salva o parapeto de xeito lateral. Trátase dun camiño de terra apisonada sobre unha estrutura de pezas de granito que aínda se albisca entre a matogueira.

Hoxe é practicamente imposible seguir este acceso orixinal, posto que as matogueiras impídennos facelo. Hai que seguir o camiño máis recente, no extremo sur do complexo, para poder ascender ata a croa, unha superficie cha cuia amplitude non se pode apreciar dende abaixo. De feito, unha das cousas que máis sorprende é o gran tamaño do espazo habitable do castro: con máis de cento vinte metros de longo por sesenta de ancho, e cunha superficie de case seis mil metros cadrados, puido existir aquí unha modesta poboación.

Os bordes da cidadela, especialmente os da parte orientada ó continente, están protexidos por un pequeno parapeto que, coma suxeriu Manuel Gago, podía servir para defender a poboación dos ventos, ademais dos ataques. Así, non é raro que o visitante atope que a incidencia do vento nesta zona é menor do que esperabamos. Ademais, hai que ter en conta que sen dúbida o chan orixinario estaba por debaixo do nivel actual, e que de escavar ata o nivel da época na que estaba habitado, descubriríamos que a croa estaba aínda máis protexida do que o está hoxe.

Dende o alto da croa, os antigos habitantes do Castro Miñán
dominaban toda a contorna e a costa circundante

Un pequeno camiño atravesa a croa en sentido lonxitudinal, ata a elevada atalaia, posiblemente erguida pola man humana con cascallos e terra, que domina a península. Trátase do punto máis alto da citania e tamén da contorna, pois está por riba das estribacións costeiras que circundan o castro. Así, dende aquí podemos ver unha impresionante panorámica de toda a zona. Incluso o monte Seoane é dominado por esta atalaia, algo de gran importancia, posto que é por aí por onde baixaban tódolos camiños históricos que levan ó Val de Duio. En canto ó mar, a elevación controla toda a costa ata o Cabo da Nave dunha banda, e ata Punta Toriñana polo outro. Non esquezamos que Punta Castelo está nunha situación equidistante entre estes dous accidentes, curiosamente os dous cabos máis occidentais do país. A praia de Rostro tamén se albisca dende a croa, ó igual que a Arnela, un detalle importante se temos en conta que son os únicos lugares en toda a contorna onde o inimigo podería levar a cabo un desembarco a gran escala.

Lembranzas do combate

Dende aquí somos conscientes tamén da complexidade e efectividade do sistema defensivo do castro, froito dunha sabedoría ancestral derivada da necesidade de protexerse nunha época na que a loita polos recursos era unha cuestión vital. É difícil saber ata que punto a man humana modificou o terreo, mais sospeitamos que a meirande parte do sistema defensivo da península é totalmente natural. O único que ergueron os primitivos habitantes foron os parapetos, formados pola propia terra extraída durante as labouras de escavación do sistema defensivo, e pode que profundaran un pouco no foxo pola parte sur, mais a protección acorazada do castro sen dúbida é de orixe natural. De feito, cando un se atopa na parte alta da croa e olla a contorna dase conta de que, coñecendo a sabedoría e habilidade dos nosos antergos, tiña que haber un castro en Punta Castelo, pois a propia morfoloxía do lugar e da súa contorna son idóneos para unha fortaleza.

O inimigo tiña que avanzar ó descuberto pola
ladeira, exposto ás frechas dos defensores

Para comprender a efectividade das defensas, habería que imaxinarse unha situación de asalto. Os vixías verían chegar ó inimigo dende lonxe, xa viñeran polo monte Seoane, ou desembarcaran na Arnela ou Rostro. Un desembarco directamente pola parte traseira é de todo punto imposible: Punta Castelo fica acorazada por case todas as súas caras por profundos e asasinos cantís de máis de setenta metros de altura, cons e furnas absolutamente insuperables a pé. Non existe ningunha boleira ou recodo onde proceder ó desembarco, e moito menos camiños para acceder ó castro. De feito, este é practicamente indistinguible dende o mar. Polo tanto, e consciente de que o único punto de acceso son os corenta metros de istmo nos cales o foxo é doadamente superable -hoxe en día polo menos-, o inimigo tería que avanzar polo Monte do Castelo, á vista dos vixías no alto da atalaia da croa. Mentres tanto, os guerreiros do castro xa terían preparado o sistema defensivo, e ficarían xa despregados detrás dos muros do primeiro nivel. Unha vez chegados ó alto da derradeira elevación, os asaltantes non terían máis remedio que avanzar ata os muros do castro descendendo pola ladeira ó descuberto, expostos ás frechas disparadas dende o primeiro nivel de muro, situado fisicamente a escasos metros pero sen acceso directo. A gran verticalidade do conxunto fai que os inimigos que consiguen achegarse ó muro estean a cuberto das frechas do primeiro nivel, mais entón fican expostos ás do segundo, o que converte ós dous murallóns en complementarios.

Os nativos castrexos apostaríanse detrás do parapeto, protexendo especialmente o acceso central, punto débil da coraza defensiva. Para Luís Lamela (op. cit.), o acceso actual -e que nós identificamos co orixinal- podía non ter existido, polo que os habitantes do castro entrarían coa axuda dalgún tipo de escaleira desmontable, un suposto que aínda dificultaría máis o asalto.
A elevación que protexe a primeira terraza suxire que os habitantes pensaban en todo: era esa a única maneira de non estar expostos ás frechas lanzadas dende o alto da elevación situada enfronte. Ademais, a gran anchura dese carreiro de servizo situado detrás do parapeto facilitaría a mobilidade das tropas e axudaría ós guerreiros no caso de que o inimigo superara o primeiro nivel e fora necesario saca-las espadas: a amplitude do espazo faría máis doado a mobilidade e o combate para a infantería.

No caso de asedio, supoñemos que os defensores lanzarían pedras, venablos e frechas, e que cubrirían a parte exterior do parapeto con abondosas estacas de madeira e outros obstáculos destinados a obrigar ó inimigo a dirixirse á porta principal. Para chegar a ela, o asaltante tiña que sobrevivir despois de descender uns douscentos metros de ladeira ó descuberto baixo a chuvia de frecha,s para logo meterse na parte profunda do foxo, onde sería doadamente carne de saeta. De feito, pode que o foxo non puidera evitar o acceso por completo, pero si que é posible que favorecera a concentración do inimigo baixo os disparos dos defensores. Non esquezamos que, unha vez que os asaltantes estaban nese punto, ficaban nunha situación cualitativamente inferior con respecto ós defensores, situados dous niveis por riba e, polo tanto, nunha situación máis elevada, cun parapeto defensivo cuberto de estacas de madeira e cun único acceso defendido por outro parapeto de menor altura detrás do cal se situarían multitude de guerreiros dispostos a saca-las espadas no caso de que algún ousado inimigo conseguira superar as frechas, pedras, estacas e demais enxeños defensivos.

Coma vemos, non debía ser doado toma-la fortaleza por asalto a plena luz do día. Quizais a única oportunidade dun eventual invasor residiría nun asalto nocturno por sorpresa, mais sería moi difícil para uns guerreiros que non coñeceran a zona avanzar de noite por ese territorio agreste e deshabitado sen ningunha luz de guía. Mais nin sequera a vantaxe da noite lle restaría dificultade ó asalto do segundo nivel de muralla. Por suposto, pode que este segundo parapeto, máis vertical e máis alto (supera sen problemas os tres metros), tamén estivese cuberto con varias liñas de estacas ou algún tipo de empalizada. O inimigo tería que abrirse paso espada en man a través do camiño detrás do primeiro parapeto e bordealo uns cantos metros ata chegar á rampla. Unha vez alí, tería que subir, nunha posición de clara inferioridade, posto que a pendente de acceso está orientada de lado con respecto ó muro, e bordéao durante uns cantos metros ata que o supera. Así, o asaltante ascende por esta rampla situada exactamente debaixo do segundo muro, exposto por completo tanto ós guerreiros que disparan frechas dende a parte de arriba, coma ós que están no outro lado; é dicir, que a rampla está ubicada de xeito estratéxico para que fique equidistante a tódolos puntos da frontal do segundo parapeto, o que a convirte nunha trampa mortal.

E mesmo así, de caer o segundo nivel, a croa aínda está por riba, protexida por un nivel de muro e un contrafoxo que, coma xa dixemos, conservábase en perfecto estado a principios do século XX e que hoxe está un pouco desgastado polo tempo.
A isto hai que sumar un sistema defensivo consistente en puntiagudas rochas colocadas en liñas e que evitaban que a cabalería puidera entrar nas partes máis interiores do recinto, un sistema que eu non localicei mais no que fai especial fincapé Lamela (op. cit.). Para este historiador, trátase dunha influencia da Cultura das Cogotas, desenrolada en zonas próximas coma o norte de Portugal durante a transición entre o Bronce e o Ferro, aínda que, coma nos di Lamela, somentes quedan restos deste tipo de estruturas defensivas en Galicia en dous castros: o da Cidá (Cabana) e o de Castro Valente (Pontecesures). Non se atopa hoxe máis peza de granito na zona dos muros que aquelas que sustentan e dan forma á rampla de acceso ó segundo nivel, ademais duns cantos penedos ciscados pola ladeira que crea o segundo nivel de muro no seu extremo norte. Non sabemos se este historiador se refería a esas rochas, ou se ben foron todas xa expoliadas, como a meirande parte do castro.
En suma, podemos imaxinarnos a contundencia e imbatibilidade do sistema defensivo de Punta Castelo, toda unha obra de enxeñería civil prerromana que nos demostra, en primeiro lugar, a importancia das actividades bélicas e guerreiras naquelas primitivas sociedades, condenadas a combatir de xeito constante por uns recursos que, por aquel entón, o home aínda non aprendera a dominar.

Antigüidade e características xerais
Antes de comezar a imaxinarnos como era a vida dos primitivos habitantes do Castro Miñán, temos que falar da antigüidade do encrave. A ausencia de escavacións e o exiguo dos traballos levados a cabo ata o de agora fan que non nos quede máis remedio que recorrer a criterios comparativistas para aventurar unha hipótese, aínda que esta seguirá sen ser de todo fiable.
Hai que dicir, para establecer un arco temporal inicial o máis reducido posible, que se considera que a cultura castrexa acada o seu punto culminante no século V a.C., despois dunha etapa de formación na que se mesturan elementos indíxenas anteriores ás migracións indoeuropeas (Bronce Final Atlántico, entre o 1.200 e o 700 a.C.) con influencias doutros pobos atlánticos e, en menor medida, de culturas mediterráneas. Foron os castros costeiros os máis poboados e os de maior tamaño, ata que a romanización centrou os intereses económicos do Imperio no interior galaico, onde atoparon importantes xacementos auríferos e doutros metais valiosos. Así, os castros máis grandes e mellor conservados do país están no interior (San Cibrao de Las, en Ourense; ou Viladonga, en Lugo), pero amosan tamén un elevadísimo grao de romanización. Os castros costeiros da vertente atlántica, pola contra, son máis antigos e non todos están romanizados.

As caracteristicas do encrave fannos pensar na
posibilidade de que o principal período de ocupación
acontecera en torno ó século V a.C.

Podemos comezar preguntándonos se o volume, complexidade e técnica construtiva dos sistemas defensivos (na meirande parte dos castros costeiros, o único que se conserva) pode ser un indicativo, tanto do grao de romanización, como da antigüidade. Neste senso, atopamos unha gran cantidade de posibilidades que nos fan dubidar do valor deste criterio.
Por exemplo, no caso do castro de Fazouro, situado nunha intricada península do concello lucense de Foz, o grao de romanización é moi elevado: as rúas aparecen pavimentadas, tódolos edificios (exceptuando a edificación nuclear) son cadrangulares, e o primitivo sistema defensivo desapareceu a favor dunha estrutura militar avanzada que circundaba o castro a modo de edificio a través do cal se controlaba o acceso. Está datado entre os séculos I e III d.C., e polo tanto podemos clasificalo coma un caso claro da antigüidade dos castros con tal grao de romanización. Por suposto, a fortaleza de Punta Castelo non ten semellanzas estruturais e, polo tanto, temos que pensar que é dunha antigüidade maior.
Tamén o castro de Baroña presenta un grao tecnolóxico moi avanzado, con estruturas urbanísticas moi desenroladas (escaleiras, prazas, foxos de máis de catro metros de anchura), e cun sistema defensivo de mampostería que nada ten que ver cos arcaicos parapetos de terra que rodean Punta Castelo. A súa ocupación estímase que foi activa entre os séculos I a.C. e I d.C., polo que foi deshabitado cando o Imperio aínda non puxera demasiadas raíces na nosa terra, e menos na costa máis extremeira. Polo tanto, os murallóns defensivos de mampostería (algúns construidos directamente sobre o mar para ser golpexados polas ondas), demostran que os integrantes da cultura castrexa tiñan o suficiente nivel de tecnoloxía arquitectónica como para construiren muros moito máis avanzados que os de Punta Castelo, aínda que sen dúbida este último xacemento é moi anterior.
Outros castros de promontorio ubicados en territorio astur, pola contra, foron romanizados con toda evidencia, mais o sistema defensivo é de terra batida, coma no caso do Castro Miñán, o que nos pode facer dubidar da nosa primeira intuición de que pode non ter sido romanizado. En Cabo Blanco e no castro de El Estero, por poñer dous exemplos sobranceiros, téñense atopado probas arqueolóxicas da presenza romana, mais o sistema defensivo podía ter unha orixe anterior. Ademais, as complexas defensas de Cabo Blanco, ou os foxos e contrafoxos que circundan o "Castillo" de El Estero son moito máis amplos, elaborados, contundentes e complexos; e polo tanto queremos supoñer que máis recentes que no caso da fortaleza fisterrana. Aínda así, a ubicación e estrutura xeral fannos pensar nunha orixe prerromana, circunstancia que logo mudou coa chegada dos latinos.
Voltando a Galicia, existen unha serie de fortíns costeiros entre a Britonia galega (a Mariña Occidental) e as primeiras Rías Baixas, que comparten unhas características comúns e que resultan moi semellantes na súa morfoloxía, estrutura, ubicación e, polo tanto, supoñemos que poden ser dunha antigüidade parecida. O castro de Lobadiz (Ferrol), cunha estrutura afín, amosa que os parapetos do estilo dos do Castro Miñán poden ter unha base de escombros e casquería para asentar, endurecer e reforzar a couraza defensiva. Imaxinamos que é o caso do castro fisterrán, mais sen escavacións non podemos confirmalo. Tanto Carré Aldao coma Lamela (op. cit.) amósanse convencidos deste suposto, evidente a todas luces pola propia sección transversal que amosan os parapetos. O castro de Rodó, en Valdoviño, é aínda máis parecido, pois tamén conta cun foxo con manancial, e un só nivel de muro dunhas características moi semellantes. Está tamén ubicado nunha península e a carón de varias praias que podían constituir o seu sustento. Do mesmo xeito, os castro de Labacerido, Punta do Bico e da Frouxeira (todos eles tamén en Valdoviño) constitúen exemplos moi semellantes de fortalezas costeiras de promontorio de orixe prerromano. En concreto, o da Frouxeira é un fermoso caso de fortín con foxo escavado, cun só nivel de muro circular que pecha a península por completo e cunha croa elevada que lembra, e moito, á de Punta Castelo. En Corrubedo (Ribeira), atopamos tamén o castro de Porto Baixo, cun sistema defensivo con muro de mampostería pero moito menos complexo que no caso fisterrán, o que nos suxire que o emprego de pedra en seco ou de terra nos muros defensivos non ter por que ser un indicativo da antigüidade do encrave.

Cremos ter atopado un muro curvo de
pequenas pezas de mampostería das mesmas
características, que emerxe da terra a carón
do camiño que atravesa a croa. Poden ser os
derradeiros vestixios de vivendas, e unha
proba de que os muros ben poden estar
aínda baixo terra, coma en tantos castros

O grao de romanización, coma dixemos, pode ser un bo comezo para coñecer a antigüidade do xacemento, mais no caso do Castro Miñán non existe ningunha mostra da presenza dos itálicos. Non hai un só muro completo ó aire, o que nos impide saber se os edificios eran circulares ou cadrangulares. Os vestixios que se conservaban a principios do século XX e que citan algúns autores como Alonso Romero (op. cit.), fálannos dun edificio circular no alto da croa hoxe desaparecido, o que de novo nos afasta da hipótese da romanización. Para Lamela (op. cit.), esta edificación puido ser unha torre de vixilancia edificada no Medievo para o control da costa. De ser así, de seguro que se trataba dunha estrutura erguida durante a Alta Idade Media para controlar as constantes incursións dos viquingos normandos e daneses, que tanto dano fixeron nestas costas e tanto medo provocaron nos seus habitantes. Para Esmorís Recamán, pola contra, puido ser un edificio fenicio que servía de guía ós navegantes que se dirixían ás Bretañas na procura do estaño, un suposto difícil de soster, mais que tampouco se pode descartar. De ser así, esta torre sería edificada co castro xa despoboado, e polo tanto as defensas e parapetos serían aínda anteriores do que se espera nun castro destas características, polo que non imos ser nós os que nos atrevamos a apoiar unha hipótese que vai en contra de todo canto sabemos da cultura castrexa galaica.
Na imaxe dos anos cincuenta coa que contamos, semella que se aprecian no alto da croa unha serie de rochas amontonadas, cara ó lado de sur, que podían ser os derradeiros restos desta torre, sen dúbida os vestixios que lle outorgaron á zona o seu nome moderno: Punta Castelo. A escasa calidade desta foto, polo demais dun gran valor documental, impídenos soster con firmeza tal suposto.
Atopamos no alto da croa, bordeando o pequeno camiño que hoxe a atravesa en sentido lonxitudinal, o que poden ser os vestixios do muro dunha vivenda, conformado con pequenas pedras de mampostería de forma plana, superpostas formando unha liña curva. Semella que este pequeno muro somentes emerxe un par de centímetros da terra: logo volve a enterrarse baixo o chan e as matogueiras, aínda que nos dá tempo a ver que toma unha forma curvada, polo que nin sequera neste sucinto vestixio vemos un muro recto de orixe romana. A isto hai que sumar que os muros defensivos son de terra e cascallos, e os accesos son ramplas sen escaleiras. Polo tanto, non se pode falar de romanización mentres non se demostre o contrario. Así, o establecemento do castro ten que ser anterior ós séculos IV ou V a.C. coma mínimo, e moi posiblemente xa estaría deshabitado cando chegaron os romanos. Somentes así se explica que conserve o seu sistema defensivo intacto, cando de todos é sabido que o primeiro que facían os romanos unha vez conquistada unha praza era derruír os muros e as defensas para dificultar as rebelións. Polo tanto queremos supoñer que este fortín nunca foi tomado pola forza, e que foi deshabitado sucesivamente, segundo a poboación se foi desprazando cara ó centro do Val de Duio. A existencia dun posible monumento megalítico ás portas da citania (algo do que falaremos máis adiante), fainos pensar que Punta Castelo ou os seus arredores puideron estar habitados xa a finais do Neolítico, aínda que non somos quen para afirmar que xa nesa época existira unha poboación estable no alto da península. Si que podemos aventurar a hipótese de que as defensas puideron irse erguendo en etapas sucesivas (comezando mesmo na Idade do Bronce), aínda que a conformación final corresponde á etapa castrexa nuclear, coma xa dixemos en torno ó século V a.C.

As comparativas coas grandes fortalezas dos outros finisterres europeos resultan xa un tanto grandilocuentes, aínda que é unha hipótese á que non dubida en recorrer o profesor Alonso Romero (op. cit.), que establece unha filiación entre Castro Miñán e outros castros de promontorio de Irlanda, Cornualles e a Bretaña francesa. Tamén Gago, en Capítulo Cero, fai unha comparativa co impoñente Dun Aonghasa, un símil nada deshonroso para o noso castro, tendo en conta que estamos a falar dun xacemento irlandés que pode ser unha das meirandes fortalezas da Prehistoria de todo o continente. Datado na Idade do Bronce, amosa unha complexidade, morfoloxía e dimensións francamente impresionantes, e demostran que os habitantes das costas atlánticas occidentais tiñan uns coñecementos arquitectónicos nada desprezables xa no I milenio a.C., sobre todo cando de defensas se trataba. Aínda así, Gago fai un intento de datación para o noso castro fisterrán, e ubícao na Idade do Ferro, concretamente na segunda fase deste período, unha datación que concorda coa que aparece no último Atlas Arqueolóxico de Galicia e coas hipóteses de Luís Lamela, que non descarta tampouco influencias das culturas mediterráneas e da Idade do Bronce, época na que puido establecerse a primeira poboación en Punta Castelo.
Tendo en conta o retraso que sempre caracterizou a tecnoloxía galaica con respecto ó resto de Europa, a metalurxia do ferro puido xeralizarse a partires do século V a.C., e mesmo pode que nunca chegara a ser o suficientemente representativa ata a romanización en comparanza coa do bronce, que se levaba fabricando dende finais do terceiro milenio. Por iso coido que intentar datar un castro galego baseándonos na metalurxia é pouco serio, aínda que os historiadores o fagan por respectar as convencións. No caso do castro fisterrán, esta datación é aínda máis arriscada, pois non existen obxectos de metal atopados alí, nin sabemos tanto coma nos gustaría da difusión da metalurxia na nosa bisbarra. Aínda así, e se nos baseamos na periodización das idades dos metais estipuladas para o resto do continente, podo concordar e bastante con Gago. Sen dúbida, o castro tiña que estar habitado en torno ó século V a.C. A partires de aí, e se pretendemos establecer uns límites claros para a fundación e para o abandono do encrave, sen dúbida atoparémonos con grandes dificultades. Coma xa dixen, sospeito que cando chegaron os romanos, atoparon xa desmantelado -que non derruido- o complexo sistema defensivo que protexía o corazón do Val de Duio. Alí, no núcleo desta fértil e húmida depresión, atopamos o Castro das Croas, no Castro de Duio (sé da parroquia de San Vicente). Pode que se tratara do principal núcleo habitado da zona, namentres os castros de Punta Sardiñeiro e Punta Castelo puideron ser as fortalezas que vixiaban os dous mares que circundaban o val e as súas únicas entradas: dunha banda, o castro localizado e nunca estudado de Punta Sardiñeiro controlaba a enseada da Langosteira, porto natural das antigas poboacións do vello Dugium; doutra, o Castro Miñán vixiaba e defendía a "porta traseira" do val: as praias de Rostro e Arnela, únicos puntos posibles de desembarco na costa exterior fisterrana. Isto non quere dicir que non houbera neles unha poboación estable, aínda que de seguro que de pequenas dimensións, o que faría máis rápido e "indoloro" o proceso de despoboamento, sen dúbida impulsado pola pacificación do territorio e os avances na agricultura que favorecerían o desprazamento cara o corazón do val, un proceso que se precipitou coa chegada dos romanos e o seu moderno urbanismo. Pode que isto explique a aparición da aldea de Castromiñán e a súa filiación -establecida a través do topónimo- coa fortaleza de Punta Castelo.
En definitiva... ¿É o castro de Punta Castelo o único vestixio á luz da etnia neria antes da chegada de Roma? ¿Pode ter sido o derradeiro bastión dos nativos, nunca tomado por inimigo algún pola forza das armas? Alonso Romero (op. cit.) semella opinar que, efectivamente, a fortaleza nunca foi conquistada pola forza, aínda que a datación que propón é moi diferente:

"Co paso do tempo e, sobre todo, debido á decadencia do Imperio Romano despois das frecuentes invasións dos pobos xermanos a partires do século V d.C., a cidade de Dugium foi caendo nun abandono progresivo, e as súas casas, rúas e calzadas desaparecendo lentamente baixo as areas das dunas da praia. Os habitantes máis preparados para resistir a chegada dos novos invasores refuxiáronse no castro de Castromiñán, cuio espectacular emprazamento e impresionante sistema defensivo todavía se pode ver hoxe en día a moi pouca distancia de San Vicente de Duio. Nembargantes, os que se refuxiaron nel non deberon resistir moito tempo pois a permanencia continuada nese promontorio fortificado a carón do océano resultaba moi difícil, non só pola violencia dos ventos en inverno, senón tamén polas dificultades que tiñan para conseguir outro tipo de alimentos que non foran os que lles ofrecía o mar. Quizais foron esas dificultades as que impediron novos asentamentos humanos na contorna de Dugium, pois dende a época romana ata o século VII hai un vacío de información arqueolóxica que non nos permite outra cosa que especular sobre o que puido pasar na comarca de Fisterra tra-la caída do Imperio. A poboación debeu fuxir cara ó interior na procura de lugares afastados da costa ata onde non adoitaban chegar os temidos invasores xermanos que viñan por mar".

Para Alonso Romero, Punta Castelo foi habitada durante a caída do Imperio Romano, nos albores da Idade Media. É outra hipótese viable, mais que non se corresponde coas características morfolóxicas do recinto. Por suposto, sempre é probable que existiran dúas etapas de ocupación, polo que tanto a datación nos últimos cinco séculos antes de Cristo, como a do noso autor, non teñen por que contrapoñerse. En todo caso, o salmantino deixa claro que o bastión nunca foi tomado pola forza, senón que ficou deshabitado por unha serie de circunstancias históricas difíciles de esclarecer, algo no que concordamos plenamente. Tamén opina, coma nós, que a principal función do castro era defensiva, o cal debería encamiñarnos cara unha análise da posible vida cotiá daqueles antergos poboadores.

Nos arredores do castro aparecen diversos aflora-
mentos de auga que de seguro foron utilizados
polos primitivos habitantes

A vida por riba dos cantís
Cando observamos o castro dende lonxe, e logo penetramos entre os seus contundentes muros, o primeiro que pensamos é que os seus habitantes debían caracterizarse por un constante e febril medo á invasión, ó ataque e, polo tanto, á disolución e morte da súa cultura e antergos modos de vida. Só así se explica a complexidade e contundencia do seu sistema defensivo, que vimos de desglosar. Estamos a falar dunha época na que a poboación estaba dividida en pequenas comunidades de carácter tribal que, a pesares de compartiren trazos culturais, étnicos e lingüísticos comúns, non compartían unha unidade "nacional" no senso no que hoxe o entendemos. A dureza e ingratitude da orografía e do clima facían que a loita polos recursos fora unha constante nas vidas destes primitivos poboadores, e polo tanto calquera poboado con terreos ou costas fértiles era susceptible de sufrir un ataque dalgunha outra tribo desesperada pola fame. A chegada de migracións indoeuropeas, que invadiron -cremos que de xeito pacífico- as vertentes atlánticas da vella europa, pode que acrecentara este medo. A elección de lugares elevados, difícilmente accesibles e doados de defender, son unha constante da cultura castrexa, que logo iría ampliando o espazo habitable fóra das fortalezas orixinarias. É posible polo tanto, coma suxire Lamela citando a López Cuevillas, que a partires da chegada destes inmigrantes (no noso caso os nerios) e do consecuente incremento da poboación, estes baluartes ficaran na súa meirande parte deshabitados, mantendo o seu carácter de fortaleza defensiva onde se refuxiaría o pobo en caso de ataque. No caso do Val de Duio, a existencia dun castro nuclear na sé parroquial de San Vicente, e a aparición de dúas fortalezas defensivas (unha en cada entrada do val, coma xa dixemos), fannos pensar nunha poboación bastante voluminosa. De feito, non se pode falar dun despoboamento da citania do Lugar do Castro, posto que a aldea que hoxe coñecemos ubícase en parte enriba da antiga croa. A primeira igrexa de San Vicente foi construida, polo que sabemos, no século VII, polo que este poboado surfriu un proceso de evolución social e urbanística, mais nunca chegou a ser abandonado. Isto danos unha idea xeral do volume da poboación que, polo que sabemos a través dos achádegos de restos de cerámica da Cultura do Vaso Campaniforme (III-II milenio a.C.), puideron levar a cabo un intenso comercio con outras culturas afíns da vertente atlántica, polo que a tecnoloxía e coñecementos dos nosos antergos podían ter estado a un nivel equiparable ó do resto de culturas de orixe indoeuropeo da Europa extremeira.

A croa podía ter unha sección
en forma de taza, afundida no centro,
mais a vexetación, a sedimentación
e o verquido de escombros
puideron ir elevando o nivel do chan

Voltando ó Castro Miñán, tódolos autores coinciden na inviabilidade da vida no alto desta península, debido á climatoloxía extrema que debían soportar os seus habitantes, especialmente en inverno. De feito, Luís Lamela afirma, falando doutros castros da zona, que podía existir unha poboación estacional que só habitara este tipo de citanias no período estival. Eu, persoalmente, posiciónome en contra desta hipótese, pois defendela suporía asumir que os nosos antergos tiñan a mesma resistencia e forza física que a que hoxe temos, despois de pasar por dous mil anos de civilización, adocenados e abrandados por séculos e séculos de avances tecnolóxicos e de comodidades. Non sabemos tampouco as características do clima na época, e descoñecemos se podía ter existido un parapeto de terra pola parte exterior para protexer a aldeíña dos ventos mareiros, do mesmo xeito que hai unha pequena elevación pola parte interior e que favorece a xestación dun "microclima", en verbas de Manuel Gago, no que o calor queda acumulado e o vento rexeitado. Ademais, outros castros costeiros coma o de Baroña ou o de Fazouro teñen unha costa case igual de brava, e mais ninguén dubida da súa habitabilidade.
Non coñecemos tampouco a profundidade da croa, mais sabemos que a meirande partes dos castros de promontorio ou de altura amosan unha zona habitable afundida, en forma de tazón, e que en Punta Castelo só se intúe. Pode que os sucesivos e constantes verquidos de lixo e escombros -unha nefasta tradición nas nosas terras, e que afecta especialmente ós xacementos arqueolóxicos- cubrira pouco a pouco a croa, e que aínda fiquen os muros baixo a terra, coma ocorreu no caso de San Guillermo. De feito, aínda hoxe podemos ver, na mesma entrada do castro, un par de verquidos incontrolados de residuos de obra. Unha mostra da triste realidade dunha parte -supoñemos que pequena- da veciñanza, pouco preocupada pola defensa, protección e conservación do seu legado monumental e cultural. Escuros anacos da nosa historia recente, caracterizada por todo tipo de verquidos, expolios e atentados indiscriminados contra os xacementos históricos, que moitos deles pagan caro o seu illamento e difícil acceso con este tipo de actos.

Nin sequera algunhas escombreiras recentes
(cada vez menos numerosas) son quen de destruir
a beleza desta paraxe de dimensións épicas

Outra das cousas que hai que buscar cando un quere analizar a vida dos habitantes dun castro é a auga. Lamela nega a existencia de fontes naturais de auga, algo que non podemos compartir tendo en conta que no propio foxo xurde un manancial, hoxe convertido nun humidal que se alonga a través do oco das defensas, e que ó longo dos milenios foi traballando a rocha ata desembocar, no fondo dun intricado val, entre os cantís no lado setentrional da península. Ademais, outro manancial (este si visible en forma de regato nas épocas de máis chuvia) nace nun recodo a carón do castro, a escasos dez ou vinte metros ó sur do acceso moderno, para logo despeñarse pola sima que protexe o castro pola banda meridional, creando unha fervenza de fermosura inigualable e que Gago, con moito acerto, compara cunha paisaxe "tolkieniana", digna dunha novela de fantasía. Antes de chegar ó castro, e antes de que o Monte do Castelo comece a descender pola súa vertente occidental, atopamos varios regatos e humidais, entre os cales mesmo temos localizado o que puido ser un vello pozo de extracción do que aínda hoxe brota a auga dalgún río ou lago subterráneo.
Si que hai, polo tanto, auga en abundancia, aínda que esta non se atope en principio dentro do recinto amurallado. Non podemos descartar, polo tanto, a existencia de depósitos destinados a recoller a auga da chuvia para, en caso de asedio, ter reservas suficientes sen ter que saír do recinto. Aínda así, descubrimos na parte baixa da citania, na banda de norte e onde se ubica o sistema de terrazas que puideron ser de labradío, unha gran rocha fendida preto dos cantís, cuio burato aparece rodeado de abundante humidade e de vexetación hidrófila, polo que non podemos descartar que desa rocha teña xurdido auga en abundancia nalgún pasado remoto. De ser así, teriamos o manancial interior do castro.

Protexendo as terrazas da parte baixa da citania,
inmensos afloramentos de granito vermello emerxen
da terra e van caer a coitelo sobre o Atlántico asasino

En canto ás actividades vitais que levarían a cabo os habitantes do Castro Miñán, creo que podemos descartar a pesca. A recolección e substracción de recursos marisqueiros (antano moitísimo máis abundantes que hoxe), que os abondosos cantís lles subministrarían, puido ter sido unha das principais actividades dos castrexos. Ademais, a proximidade das praias da Arnela e do Rostro puido constituir outra fonte de riqueza. É de imaxinar que a agricultura ocuparía tamén unha parte importante da vida daquelas xentes, posto que Lamela afirma ter atopado na superficie unha pedra redonda por unha das súas caras, e coa que se moería o gran de xeito doméstico sobre outra pedra plana. Tamén atopou anacos de cerámica fina, sen barniz, aínda que hai que ter moito coidado con este tipo de achádegos na superficie: poden deberse ás escombreiras, algunhas con varias décadas de antigüidade, e que van creando finas capas de cerámica esnaquizada que poden confundir ó arqueólogo. En todo caso, a tecnoloxía da cerámica e a domesticación dos animais de seguro que eran actividades cotiás, e pode que a forxa dos metais tamén tivera un oco nesta sociedade, mais descoñecemos se no propio fortín ou noutros lugares do val, algo máis probable.
No tocante ás zonas de cultivo, xa dixemos que a labranza no sistema de terrazas ubicado na parte inferior norte do castro pode ter sido unha constante, ou ben pode que existiran alí cultivos para acceder ós víveres en caso de asedio, mais que non fora o único lugar onde se practicaba a agricultura. O Val de Duio era outro potencial agrónomo que de seguro os habitantes da zona non desaproveitaron.
Os montes circundantes de seguro aportaban tamén unha gran riqueza forestal: madeira, caza e froitos que de seguro recolectaban os nosos primitivos antergos. Ademais, de seguro que era habitual ver ovellas, cabras e/ou vacas alimentándose nos abundantes e fértiles pastos da contorna.
O que podemos supoñer, en suma, é que a maioría da poboación habitaría no Castro das Croas (San Vicente) e nos arredores (zona poboada que logo se expandiría por todo o val durante a romanización), namentres en Punta Castelo e Punta Sardiñeiro habería cadansúa gornición armada, sempre vixiante cara ós mares e cara ós camiños que viñan do resto do continente. Polo tanto, é de supoñer que o groso da poboación enviaría víveres ós dous bastións defensivos, que estarían sempre preparados para, no caso dunha invasión, protexer á poboación. Aínda así, non podemos descartar que as actividades de recolección marisqueira tiveran lugar non só na parte da ría, senón tamén na costa agreste, único lugar onde se podía acceder a algunhas especies de marisco.

Enormes rochas érguense sobre
os cantís na parte baixa da citania

Un lugar no que as rochas falan
Antes de abandonar a croa, e despois de facer estas reflexións, damos unha volta arredor dos cantís que circundan a península pola parte exterior. Multitude de rochas de formas fantásticas e inimaxinables érguense sobre as nosas cabezas, enormes penedos que se alzan dende o mar, e que semellan instalados alí polos deuses de antano en fráxil equilibrio. Ás veces, inmensos afloramentos de granito rosa emerxen da terra coma veas que rachan a suave epiderme de herba gastada polo vento.
Despois de asomarnos ós cantís, e de perde-lo alento ante as impoñentes alturas dos mesmos, voltamos á parte alta e bordeámola para marchar do recinto fortificado. No camiño, vemos no borde exterior da croa multitude de rochas das máis diversas e caprichosas formas. As pequenas vetas de cuarzo, peinadas polo vento ata quedaren espidas, fican ó aire formando brillantes flores pétreas que nos asombran e nos fascinan. Outras rochas preséntansenos fendidas, debuxando incomprensibles cerebros de granito entre os cales nace a sempre fermosa e misteriosa herba de namorar, insigne habitante dos nosos cantís milenarios. Aquí, nesta paraxe fría e impersonal, gris e verde coma un mediodía de inverno, as pedras con buratos, cazoletas e estrañas marcas fálannos de séculos e séculos de erosión constante, de ventos incontrolables, chuvias e treboadas indescriptibles. As vetas que o tempo e os elementos deixaron ó aire amosan unha variedade infinda de cores e formas; un fermoso lenzo de pedra no que están escritos centos de miles de anos de constante e impasible traballo do vento atlántico e do seu océano salvaxe. Sen dúbida, trátase doutro dos innumerables atractivos que atesoura este paraíso, pode que un dos tramos costeiros máis fermosos desta parte do vello e carismático continente, cada vez máis esquecido polas correntes da historia.
No tocante á fauna, non é raro atopar raposos e coellos paseando por entre os milenarios dentes de pedra, que nos ollan indemnes no medio desta paisaxe desconcertante. Os miñatos que procuran dende as alturas culebras e ratos entre os pastos, mestúranse aquí cos corvos mariños, as pardelas e as innumerables especies de gaivotas e outras aves mariñas; e sen dúbida o ourizo, o porco teixo, a denociña ou a rata de auga deben habitar por esta zona virxe e rebosante de vida.
Finalmente, abandonamos o vello baluarte, e decidimos introducirnos na parte dura da contorna, nas ladeiras de vendaval sobre as que aparecen centos e centos de rochas ciscadas pola aba da montaña. Sen dúbida, son restos de antigas canteiras, vestixios esquecidos de eras antergas, que desenmascaramos gracias a algunha pedra que amosa aínda con claridade as marcas das cuñas.

Dende o Gavoteiro de Punta
Castelo, o conxunto pétreo asoma
sobre a loma coma unha dentadura
granítica

Sen embargo, no medio desta paisaxe indemne e impoluta, un grupo de rochas dentadas, que nos ameazan dende lonxe, chaman a nosa atención. Non reparamos nelas á chegada, mais agora dámonos conta da escasa distancia da citania á que se atopan, a pouco máis de sesenta metros do castro. De feito, dende a croa albíscase en toda a súa plenitude este tremendo monumento, que chama a atención no medio da grandeza da paisaxe. O camiño que conduce ao veciño Gavoteiro pasa xunto a este estraño conxunto, no que non fun o primeiro en reparar. Xa Esmorís Recamán definira este grupo de pezas ciclópeas de granito vermello coma "torre", sen saber a que criterio se ativo. Lamela, pola súa banda, dá a entender que se pode tratar dun monumento megalítico, pero afirma que foi desprazado de lugar. Na miña opinión, este desprazamento non tería lóxica, mais si é posible que o aspecto orixinal variara, non de lugar, mais si de colocación. Coma ben sinala o historiador corcubionés, algunhas destas xigantescas pezas, cravadas no chan coma os ortostatos dun dolmen, amosan cazoletas e coviñas xeradas pola erosión na parte lateral, coma se a acción dos elementos fora derrumbando cara fora algunhas das pezas.
Non é só a brillante cor vermella da súa superficie o que chama a atención no medio da ladeira. Dende lonxe intuimos xa que se pode tratar dunha antiga tumba megalítica. Se ascendemos ata parte superior, o conxunto amosa o aspecto de diversas laxas pechadas sobre si mesmas, coma se a desaparición dunha antiga anta provocara o derrubamento sobre si mesmo de parte do monumento. Se o ollamos dende abaixo, este suposto monumento amosa unha especie de corredor, formado por contundentes pezas con forma de laxa, que suxiren que puido ter sido, como xa dixemos, un vello enterramento neolítico. De ser así, poderiamos atoparnos ante un dos pouquísimos exemplos de dolmen fisterrán, quizais o máis occidental con perdón da Tumba de Orca Vella. En todo caso, estas dúas liñas de rochas orientadas a poñente e a todas luces colocadas alí pola man humana tamén poden ser restos das vellas canteiras, se ben isto non explica a curiosa disposición nin o feito de que todas elas estean enterradas na súa metade inferior.

Este posible dolmen álzase nunha ladeira
orientada a poñente, a escasos metros do castro

¿Que significaría todo isto, de demostrarse que en efecto se trata dun dolmen? Que esta zona estivo xa habitada na época do megalitismo, algo que non nos pode levar a confusión: a existencia dun monumento destas características neste punto concreto non significa que a citania de Punta Castelo sexa de orixe neolítica, mais tampouco se pode descartar que xa naquela época, antes das migracións dos indoeuropeos que trouxeron ás nosas terras a etnia fundacional fisterrana (os nerios), antigas e arcaicas tribos podían ter establecido neste punto concreto do val unha serie de poboamentos. De feito, noutras zonas próximas (coma en Calcova) téñense atopado restos da Idade do Bronce, coma xa temos dito; e mesmo teñen aparecido achádegos datados no III ou IV milenio a.C., o que nos revela que esta Fisterra ten, nada máis e nada menos, seis mil anos de historia, que se di pronto.

Castro Miñán, derradeiro bastión da resistencia
Deixamos definitivamente Punta Castelo, e despedímonos consternados desta paraxe lendaria, tinguida dunha beleza extraordinaria en cada centímetro da súa superficie. O vello castro desaparece ás nosas costas, non sen antes botar unha derradeira ollada ao antano glorioso bastión nerio, nunca endexamais derrotado por exército algún. O vento comeza a zoar lenemente namentres o sol tingue xa as augas do mar tenebroso co seu sangue vital, xermolo de vida e de misterio.
Non hai ninguén. Ningunha presenza humana perturba este lugar fabuloso. De seguro que as rochas, cantís e pastos non acostuman contemplar home algún durante infinitas xornadas. Sen dúbida, nas lóbregas noites de invernía, cando as treboadas azoutan de xeito constante e insubornable o vello fortín na escuridade, os penedos choran polo destino nefasto da tribo neria, esplendente raza fundadora da vella e seis veces milenaria Fisterra.
Hoxe, os coellos e miñatos son os únicos habitantes de Punta Castelo. Mais eles nada saben, nembargantes, do destino dos homes, do escuro e cruento sino da historia humana. Para eles non pesan as pantasmas do pasado, os vocexantes espíritos que claman xustiza dende o máis profundo da historia. Porque o único inimigo que foi quen de tomar o antigo baluarte foi o tempo, feroz e invincible invasor, lapidador das xeracións dos homes, do suor e do sangue dos antergos milenarios.
Pode que voltemos algún día a este lugar extraordinario, agasallo esplendoroso da natureza e da historia. Só así, entre os seus muros, rochas e baluartes, somos quen de imaxinar os homes de hoxe as historias esquecidas do combate derradeiro; dos valerosos nerios combatendo a lume e ferro nas nunca derrubadas portas do Castro Miñán, invicto bastión da resistencia.

__________________________________

Fontes

> Alonso Romero, Fernando. "La ciudad mítica de Dugium" en Historia, leyendas y creencias de Finisterre. 2002 (ed. 2005). Briga Edicións, Betanzos

> Fraga Moure, Iván. "Incursión en Punta Castelo, o castro esquecido de Fisterra", en KmCero, Revista da Asociación Fisterra, Fin do Camiño. Número 11 (marzo-abril 2011)

> Gago, Manuel. "Castromiñán, un descoñecido tesouro do patrimonio natural e histórico de Galicia", en Capítulo Cero

> Lamela, Luís. "Los castros de Fisterra" en Ideal Ocio (suplemento cultural de El Ideal Gallego). Número 39, ano II, 3ª época. 23 de abril de 1989

__________________________

Agradecementos

Teño que agradecer, en primeiro lugar, a gran reportaxe fotográfica cedida por Iván Fraga, gran amigo deste blogue. Doutra banda, quero darlle un agradecemento especial a Roberto X. Traba Velay, que puxo nas miñas mans abondosa información documental e unha imaxe antiga de gran valor histórico.

____________________

Artigos relacionados

- GRANDES TEMAS> Sobre a cidade de Dugium
- CURIOSIDADES DA HISTORIA> Dos primeiros poboadores de Fisterra
- GRANDES TEMAS> Sete días de decembro, a traxedia do Casón
- CURIOSIDADES DA HISTORIA> Mapa arqueolóxico do Promontorium Nerium
- CURIOSIDADES DA HISTORIA> Atlas arqueolóxico de Galicia

ARTE CON HISTORIA: Insula, a vella aldea romana

2011-12-12T22:21:00.000+01:00

A Ínsua é unha

aldea milenaria

chea de arte e de

historia. Fica

rodeada ademais

dun entorno natu-

ral e paisaxístico

dunha beleza

indescriptible

Como unha sombra

vagamente esquiva

o silencio é memoria

dos días que suceden

efervescencia intacta da materia

da súa levidade

se callar primixenia

Modesto Fraga. Derrotas con raíces

No medio do balbordo e do estrés habitual do mundo moderno, aparecen ás veces lugares perdidos no tempo e na memoria que espertan en nós esquecidos sentimentos de nostalxia cara á natureza, cara ó que queda de libre e salvaxe en nós. E moitas veces, sen que nos percatemos, eses lugares están moito máis preto do que pensamos. No caso dos fisterráns, existen multitude de recunchos marabillosos que fican ó noso redor sen decatármonos, pois temos a sorte de habitar nun dos concellos mellor dotados pola natureza de todo o país. Ademais, a riqueza e intensidade da nosa historia fixo de nós un pobo cheo de contrastes, no que a modernidade e unha cultura anterga se mesturan nun fráxil equilibrio que sempre corre o risco de racharse. A Ínsua, nas faldras do Monte do Cabo, é un deses lugares onde a historia e a tradición loitan con unllas e dentes para defendérense dunha modernidade que os asexa a dúas rúas de distancia. Esta resistencia heroica, que ten as súas vantaxes e os seus inconvintes, fai honor á anterga e lendaria historia desta aldea milenaria, mais tamén é certo que o esquecemento, pouco a pouco, vaise apoderando das súas estreitas e labirínticas rúas, que corren o perigo de marchitarse e deteriorarse ata que o pouco legado cultural e artístico que lle queda se esvaeza nas brétemas da historia.

A min a Ínsua lévame de volta á miña infancia, a cando xogabamos ás cabanas polos piñeirais do Monte do Canle, ou cando nos aventurabamos ata Mar de Fóra ou San Guillermo coma intrépidos exploradores. Aínda hoxe, cando me achego ata a Ínsua polo motivo que sexa –ultimamente tan só para efectuar as miñas indagacións históricas-, esas lembranzas veñen a min e transmítenme sentimentos que só un lugar que conserva tan ben a súa identidade pode conseguir. E ese é o seu gran mérito, e a auténtica cara positiva desta feroz resistencia ás comodidades do mundo moderno.

Sabendo todo isto, os meus lectores daranse conta de que non podía seguir máis tempo sen adicarlle unha entrada á Ínsua, un dos recunchos que máis me fascinan dentro do territorio do noso concello, e da que tanto teño falado en traballos anteriores. A amplitude das súas peculiaridades con respecto ó resto do noso territorio merecen un artigo neste Promontorium, pois sen el, ningunha perspectiva da historia de Fisterra tería sentido. Para demostralo, imos modificar lixeiramente a óptica de Promontorium e imos orientar a nosa análise coma un percorrido virtual e sentimental a un lugar que, coma dicimos, ten tantas particularidades que sería imposible representalo doutro xeito.

[Esta entrada conta cun álbume ilustrativo en Picasa, no que o lector poderá seguir en detalle esta completa viaxe ó corazón da antiga aldea romana de Insula]

Segundo comezamos a ascender cara á Ínsua, atopamos xa
multitude de leiras ben cultivadas cos máis tradicionais e
saborosos produtos da terra

FOTO: Iván Fraga

Unha aldea diferente

Cando ascendemos por algún dos accesos que conducen á Ínsua, descubrimos unha paisaxe de vivendas de recente construción, situadas en amplas fincas con hortas ou xardíns, garaxes e demais comodidades da vida contemporánea. Trátase do cinto residencial que arrodea Fisterra máis alá da estrada do Faro, e que nas últimas décadas tense convertido nun lugar de moda para construír vivendas unifamiliares, fogares de familias de clase media que teñen a sorte de contar coa tranquilidade dunha aldea, pero a dúas rúas de distancia do núcleo urbano e de tódolos servizos da capital municipal. A diferenza doutros lugares do noso concello onde tamén se ten edificado moito, nesta zona vemos principalmente vivendas de xente natural de Fisterra que non se asemellan en nada ós chalés adosados e demais barbaridades que se fixeron na Anchoa. Por sorte, na Ínsua existen menos exemplos de atrocidades urbanísticas que en ningures, polo menos en comparanza co resto de zonas de Fisterra onde se estivo edificando nos últimos tempos. Estas novas rúas, que se foron abrindo coma os tentáculos do núcleo urbano, eliminaron as antigas barreiras xeográficas e estruturais que existían entre a Ínsua e a capital municipal, ata o punto de que a día de hoxe, xa é oficial e popularmente coñecida como “lugar da Ínsua”, o que lle fixo perder o seu antigo estatus de aldea. Pouco a pouco, os mapas vanse apoderando dos vellos carrexos da Ínsua, outorgándolles nomes que se ditan dende o consistorio, e que fan que, sen decatármonos, esta vella aldea se vaia convertendo nun barrio máis da capital municipal.

Orografía

As primeiras casas que atopamos en canto comezamos o ascenso amosan xa fermosas leiras e primorosas hortas cheas de vida, que son o primeiro síntoma dunha terra privilexiada para o cultivo. Pero a subida dura máis do que esperabamos. Non en van, a Ínsua está encravada a 69 metros sobre o nivel do mar, nunha estribación que protexe Fisterra dos ventos do suroeste e que se apoia na faldra setentrional do monte de San Guillermo, un dos dous cumios que conforman o lendario Promontorium Nerium. A parte máis alta da Ínsua está situada entre os dous antagónicos mares de Fisterra: dunha banda, o outeiro da Ínsua descende precipitadamente cara occidente, conformando un val percorrido por un pequeno regato que vai desembocar sobre a area da praia de Mar de Fóra e que recibe o nome de Fonte Cardal. Cara a outra banda, as ladeiras descenden suavemente dende o Monte do Canle, por riba da Ínsua, ata as zonas chás da liña costeira. O regato da Ínsua, que nace nalgún lugar das faldras orientais de San Guillermo, atravesa o val, e penetra nas zonas residenciais ata que é canalizado xusto antes de entrar na vila.

FONTE: SigPac

Tendo en conta a complexa orografía que amosa este lugar, auténtica atalaia entre dous mares, non nos queda máis remedio que recoñecer que é difícil saber onde remataría Fisterra e onde comezaría a Ínsua. Quizais, neste caso unha distinción dese tipo non teña sentido, pois nesta ocasión pode que se trate dunha cuestión gradual. A esencia desta aldea vaise notando máis intensamente canto máis ascendemos, e un bo indicador é a cantidade e a calidade das hortas que imos vendo segundo nos imos achegando ó alto. As vivendas presumen, na súa maioría, de fermosas macetas con flores e plantas ornamentais nas súas portas, aceiras ou muros; as hortas locen froiteiras e outras árbores, e a tranquilidade comeza a respirarse canda ó aire. Pouco a pouco, ímonos achegando á paz case rural da Ínsua. Cando acadamos a primeira estrada “xeral” que atravesa a aldea pola súa parte baixa, descubrimos unha fermosa panorámica da parte baixa do val que conforma o regato, ocupada dende fai tempo por fértiles leiras onde os coleiros, as patacas ou o millo constitúen os cultivos básicos.

Unha costume que aínda non se perdeu na Ínsua
é a de colocar multitude de macetas con flores
nas portas

FOTO: Google StreetView

Primeiras diferenzas arquitectónicas

Seguimos ascendendo polo camiño da Ínsua e chegamos á primeira estrada que atravesa a aldea pola súa parte inferior. Alí comezan a aparecer as casas de pedra. Precisamente nesa primeira franxa de casas, orientadas todas ó leste, apreciamos unha característica arquitectónica identificativa, quizais non dun xeito excesivamente relevante, máis si o suficiente como para destacala neste Promontorium: as vivendas de pedra de dous andares máis voluminosas, que parecen datar de finais do século XIX ou principios do XX, amosan unha única liña de vidreiras en forma de galería, montadas sobre un paramento de cantería que sobresae da fachada, semellante á estrutura que se emprega para construír balconadas. En comparanza coas galerías máis tradicionais do casco histórico de Fisterra, constituídas xeralmente por múltiples vidreiras e ocupando toda ou gran parte da fachada. Estas vivendas, máis recentes se as comparamos coas que atopamos na parte alta da aldea, amosan tamén os vivos coloridos habituais en calquera vila mariñeira, unha reminiscencia inevitable da proximidade do medio mariño. Especialmente nesta primeira liña de casas, as vivendas adaptan os seus elementos arquitectónicos para colocar macetas (con pequenos rebordes a carón das portas ou xardineiras de obra), e amosan case sempre máis dun poio para aproveitar a amplitude desta rúa e a fermosura das abertas vistas sobre o val e sobre a vila.

A Ínsua constitúe, na súa meirande parte, unha paisaxe de hórreos,
leiras e antigas pedras cheas de historia

FOTO: Google StreetView

A importancia da auga

Segundo camiñamos por esta peculiar avenida, vemos que á esquerda vaise conformando unha característica paisaxe de cabazos e outras edificacións de mampostería, hoxe abandonadas na súa maior parte e que debían ser vellos galpóns adicados a tarefas relacionadas co mundo agrícola. Hoxe, moitos deles amósansenos invadidos polas matogueiras e polo desuso. Nesta zona concreta da Ínsua atopamos un dos conxuntos de hórreos máis vistosos e completos do concello, moitos deles aínda en uso, outros convertidos en ornamento para hortas e xardíns, mais mantendo case todos eles un estado de conservación envexable. Son a proba máis evidente da importancia das tarefas agrícolas e gandeiras, nunha aldea que ten o privilexio de estar ubicada nun dos poucos puntos fértiles do Promontorium Nerium, polo demais seco e rochoso. A sorte de contar, ademais, cun río que leva auga tódolos días do ano, fixo da Ínsua un paraíso natural onde o ser humano soubo aproveitar a bondade do clima e a fertilidade da terra para levar a cabo os seus traballos agropecuarios, principal trazo identificativo deste lugar con respecto á capital municipal.

Descubrimos a importancia da auga cando collemos o primeiro desvío á esquerda, nun cruce de camiños onde aínda vemos unha vella figueira que xoga a invadir a estrada. Seguindo unha antiga corredoira, circundada por dous valados e rodeada de innumerables hortas e leiras, chegamos ata a Fonte da Ínsua , proba da importancia da enerxía hídrica neste recuncho do noso concello. Trátase dun picho metálico que sobresae dun muro erguido entre as fincas. Unhas laxas de pedra facilitan o pousado dos caldeiros e doutros apeiros, e antano unha gran rocha servía de ponte sobre o regato.

O vandalismo fixo presa da antiga Fonte da Ínsua,
antano un paraxe tamén de gran valor natural

FOTO: Iván Fraga

A calidade da auga que brota da antiga fonte é proverbial. Multitude de veciños de Fisterra aínda aproveitan as tardes para subir ata a Ínsua e encher botellas e garrafas da auga nacida no corazón do Monte do Cabo. Polas áreas que circundan o manancial, as leiras amosan un verde brillante que demostra a fertilidade coa que foi bendicida esta terra. Cara arriba e cara abaixo seguindo o curso do río principal e dos regatos que conflúen nel, vemos como as leiras adaptan a súa forma e tamaño ós canles de regadío que a veciñanza foi traballando. Deste xeito, a pegada humana amoldou o terreo en pequenas terrazas, de moi diversas formas, que van distribuíndo a auga dun xeito moito máis racional. Ata fai uns anos, a Fonte da Ínsua era tamén unha fermosa paraxe natural, rodeada de bidueiros e outras árbores amantes da auga, cunha serie de pequenas pozas onde prosperaba unha boa representación da fauna acuática fisterrana, con varias especies de tritón e sarabanduxa, e outros anfibios como as rás e os sapos. Fai pouco, o goberno municipal decidiu sepultar as pozas cun recheo de formigón, e destruír impunemente a paraxe. Sobre a pedra do muro do que xurde o picho da fonte, algún desaprensivo pintou “A mexar ás casas”, unha triste mostra de como, na nosa Fisterra, as paraxes fluviais de interese natural e cultural son esquecidas e maltratadas, namentres noutros lugares da nosa bisbarra, os gobernos fan esforzos para que estes lugares conserven a súa paisaxe e a súa esencia.

As leiras e hortiñas adáptanse ás vicisitudes do terreo, e aproveitan
multitude de regatos e canles naturais e artificiais que melloran a
calidade do regadío

FOTO: Iván Fraga

Pasado, presente e futuro das actividades rurais

Atopámonos, polo tanto, ante unha cultura principalmente agraria, destinada ó autoconsumo e ó comercio a pequena escala, baseada no minifundismo e na miniaturización galopante dos terreos cultivables. A diferenza dalgúns barrios de Fisterra que tamén aproveitaron nun pasado os recursos agrícolas, coma o Campo, na Ínsua o agro constitúe a base económica e alimenticia principal, a base insubstituíble da súa vida cotía. Na capital municipal, as escasas tarefas agrícolas (que nunca se desenrolaron demasiado pola escasa calidade da terra e a proximidade do terrible salitre) puideron ter servido de complemento, mais nunca de base alimenticia. Na Ínsua, pouco a pouco a agricultura e a gandeiría vanse reducindo irremisiblemente, e hoxe serven tamén somentes de apoio para a economía doméstica, un proceso lóxico pero triste no mundo moderno.

Segundo observamos as leiras, vemos que a pataca, o millo e a col son os principais produtos, mais tamén aparecen leitugas, grelos, cebolas, allos ou cabazas, nunha aldea na que o ritmo da rotación de cultivos tería obrigado a diversificar o número de produtos. Ademais disto, as froiteiras (figueiras, maceiras, pereiras ou mesmo castiñeiros) comparten sitio coas cabaceiras, os galpóns e as cordas de tende-la roupa. Algunhas familias optaron por montar pequenos invernadoiros, para favorece-la produción dos vexetais máis delicados (pementos, tomates, etc.), outorgando un voto de confianza á continuidade e validez dos antergos modos de vida.

Cando chegamos ó primeiro estreitamento da rúa, aparece un galiñeiro erguido de xeito arcaico, outra sinal de que o coidado dos animais a nivel doméstico é unha actividade que aínda sobrevive con forza na Ínsua. As galiñas e os cans acompañan os nosos pés polos pequenos e húmidos carrexos que se abren ante nós.

As labores agrícolas marcan o ritmo cotiá dos veciños
da Ínsua que aínda se adican ás tradicionais faenas
do campo

FOTO: Iván Fraga

Moitas das familias deste lugar seguen a ter aves de cría, uns animais que ocupan pouco, son doados de manter, e regalan carne e ovos de xeito constante. Moitos dos edificios máis antigos, e polo tanto demasiado pequenos, son hoxe galiñeiros adosados ás casas máis grandes. Parte do millo cultivado é, de feito, para alimentar a estas larpeiras aves, mais tamén debeu servir nun tempo para dar de comer ás vacas. Hoxe, estes rumiantes están case desaparecidos da Ínsua, pero non así os porcos, que seguen a traer riqueza e fartura a algunhas familias. A gandeiría ovina e caprina tivo que ter tamén os seus tempos de gloria. Pode que algunhas ovellas aínda atopen na parte alta algúns pastos onde engordar, mais o certo é que a cabana da Ínsua foi menguando case ata a extinción.

Os vestixios do pasado

Xusto antes de que o asfalto desapareza para transformarse nun moderno pavimento de cemento pulido que nos leva cara á igrexa de Santa María das Areas, chegamos ó que puido ser o antigo corazón da aldea, a praza central. Sospeitámolo pola propia estrutura da zona, aplanada en dous niveis, e pola aparición dunha vivenda abandonada que aínda amosa a inscrición “Lugar de la Ynsua” en pequenos azulexos, unha indicación que se debeu instalar na época da posguerra.

Ruínas de vivendas no centro
da aldea

FOTO: Iván Fraga

Precisamente esa antiga vivenda é un bo exemplo da arquitectura tradicional da parte baixa da Ínsua: os escasos muros de cantería e as galerías que viamos na entrada do lugar difumínanse entre voluminosos edificios cadrangulares de mamposteiría, de densos muros e aspecto severo. Os escasos e pequenos vans ábrense nos muros limpamente, circundados por xambas e linteis de macizas pezas de cantería que reforzan a estrutura dos muros exteriores. Moitas das fiestras amosan un pequeno saínte por riba e mesmo por debaixo do van, feito tamén en cantería. Vémolo mesmo nalgunhas casas antigas nas que as fiestras foron tapiadas. O interior, polo xeral, divídese en andares con piso de madeira, e a división das estancias dependerá das necesidades particulares de cada familia. As vivendas adoitan contar cun tellado de dúas augas, situadas a ámbolos lados da liña lonxitudinal do edificio. A cuberta faise con tella do país suxeitada con pedras de forma regular.

Coma vemos, trátase dunha microvariante da arquitectura popular fisterrana, que nesa época (Na Idade Moderna) desenrolaba unhas vivendas adaptadas ás condicións orográficas e climáticas da vila, coma xa tiñamos falado. Os edificios da Ínsua manteñen algunhas semellanzas na súa estrutura, mais non nos seus acabados, e dende logo existen poucos edificios en Fisterra que conten coa antigüidade dalgunhas edificacións que podemos atopar na parte alta da Ínsua, as poucas que sobreviviron ó auténtico “boom” inmobiliario que debeu xurdir cando o millo e a pataca de América provocaron a gran explosión demográfica da Galicia da Idade Moderna. Tamén na parte baixa, algúns dos edificios máis impoñentes revelan na súa base restos de antigas edificacións sobre as que se elevaron casas novas, moitas delas cando o patriarca dunha familia voltaba de face-las Américas con algúns cartiños. Na páxina web do hotel rural que se habilitou nunha antiga casa de labranza situada na finca do Pradiño, na parte norte da aldea, relátasenos o caso de Antonio de Pedro (1877-1964), labrador e canteiro, que construíu a vivenda en cuestión no ano 1908. Un caso máis entre tantos que, de seguro, escaparon da miseria para traer un pouco de progreso e de avance ás súas familias e, por extensión, a toda a aldea. As vivendas iríanse ampliando e modificando ó teor dos tempos e das necesidades que xurdirían en cada xeración, polo que os últimos séculos de historia están gravados nas rochas das casas e dos muros.

Tampouco é raro atopar pezas de cantería con fermosos detalles esculpidos formando parte de poios ou de muros divisorios, vestixios indubidables da anterga e rica historia da Ínsua.

Arte popular

O cruceiro da Ínsua, cuias caracterís-
ticas revelan unha notable antigüidade

FOTO: Iván Fraga

Neste espazo central da Ínsua descubrimos algo que nos restaba por ver para termos unha aldea enxebre completa: un cruceiro, de pequenas proporcións pero de indubidable antigüidade. Non imos ser nós os que nos aventuremos a dictaminar a súa idade, mais salta á vista que uns cantos séculos parece ter. A columna, de sección octogonal, é máis pequena do que sería habitual, por exemplo, nun cruceiro do Barroco. Inclúe un pequeno chapitel liso na mesma peza, que se chanta no interior dunha soa rocha circular traballada que conforma a base. Sobre o chapitel álzase a cruz, tamén esculpida nunha soa peza, conservando a sección octogonal, e cos extremos abertos en catro puntas de xeito ornamental, detalle que xa tiñamos visto en cruceiros da zona coma os de Sardiñeiro ou o do cemiterio de Fisterra. Debaixo, na esquina do valado sobre a que se alza o monumento, a veciñanza habilitou un pequeno altar de pedriñas, de aspecto arcaico e tradicional, cunhas cantas macetiñas cheas de flores. Unha boa mostra da importancia que outorgan algúns dos naturais deste privilexiado lugar ó seu patrimonio antergo. Exceptuando algúns dos elementos decorativos, que semellan un pouco gastados polo mal da pedra e polos liques, o cruceiro non está nun mal estado, e atópase precisamente no que tivo que ser un camiño importante para a Ínsua: o que vai cara ó lavadoiro e cara á igrexa parroquial. Ademais, o sitio constitúe un cruce de varios dos camiños que suben cara ó monte do Canle e cara ó Promontorium. Non é de estrañar, polo tanto, que alguén decidira erguer aquí un cruceiro. Ademais deste, e das pequenas cruces que decoran os teitos das cabaceiras, non existe ningún outro resto da pegada do clero. Non sabemos se existiu algún tipo de templo ou santuario na Ínsua en épocas antigas, mais non semella que fose así. A proximidade da Igrexa de Santa María das Areas e da capital municipal sen dúbida obrigou a esta aldea a depender da parroquia de Fisterra dende sempre. Si sabemos que San Antonio é o patrón da Ínsua, e ata non fai moito a veciñanza seguía a celebrar a súa festividade. Nos últimos tempos, organizábanse xogos populares, había banda de música e unha misa na igrexa parroquial en honor ó patrón, cuia imaxe se custodia en dito templo.

Enfronte do cruceiro, unha fermosa cabaceira en ruínas resiste os embates do tempo. Nas súas pedras, gastadas polos séculos, intúese a eterna batalla que a arquitectura popular da Ínsua libra a diario contra unha historia que porfía en negarlle o protagonismo e a vida que merece. Seguimos avanzando polo camiño da igrexa, e albiscamos unha panorámica da zona antiga da Ínsua en todo o seu esplendor. Ós nosos pés, as hortas ábrense en racimos arredor das vellas canles de auga. Pode que a tradición agrícola da aldea da Ínsua estea en perigo, mais está claro que segue viva, abofé.

FOTO: Iván Fraga

Máis restos do pasado

Voltamos cara a estrada principal e subimos agora cara á dereita, pola rúa que circunda o corpo principal da aldea. Este camiño chega ata a parte máis alta habitada da Ínsua e conecta coa zona norte, lixeiramente separada e que coñece certa prosperidade pola proximidade con novos barrios residenciais coma o de Mar de Fóra, e pola aparición dalgúns negocios relacionados coa hostalería, entre eles un hotel rural. Un pequeno edificio de ladrillos aínda loce o indicativo de “Teleclub”, un pequeno recordatorio doutros tempos nos que a vida rebosaba polas ruelas da Ínsua.

Nun dos muros que dividen unha finca, xusto á beira do asfalto, atopamos un vello lagar de pedra rosada, esculpido nunha soa rocha e de evidente antigüidade. Esta peza de museo aparece semienterrada no chan e no medio das outras pedras ó natural que conforman o muro de mampostería. Outra proba indubidable da profunda raigame que teñen as actividades agropecuarias na Ínsua. Este tipo de lagares, posiblemente de carácter doméstico, empregábanse principalmente para maza-las olivas e facer aceite. O da Ínsua é un dos tres que hai catalogados pola historiografía local no conxunto do noso concello. Outro está en Sardiñeiro, pero hai un que está moi preto, no adro da Igrexa de Santa María das Areas, unha peza máis pequena e de menor calidade que José R. Ínsua Trava relaciona coa necesidade do clero de producir aceite a pequena escala para determinadas cerimonias relixiosas e para a iluminación do templo. De la Cigoña Núñez data o da igrexa no medievo, polo que o da Ínsua pode ter unha antigüidade similar, tendo en conta as semellanzas trazas que caracterizan a ámbolos dous. En todo caso, Pepe do Albañil opina que puido estar surtido polas oliveiras do adro da igrexa, pois di que era habitual que este tipo de árbores se plantaran no entorno dos templos para ese fin. Nin parecía coñecer o lagar da Ínsua, nin se prantexou sequera a posibilidade de que a proximidade desta aldea puidera ter algo que ver co lagar da igrexa, un suposto que nunca podemos descartar.

Nalgún outro muro, lembro ter visto fai anos unha vella roda de muíño, tamén enquistada coma unha peza de mampostería máis. A existencia deste tipo de construcións –hoxe en día desaparecidas- revelan que na Ínsua tivo que haber volume suficiente de gran como para darlle uso a algunha que outra moa.

Esta tecnoloxía chegou a Galicia da man dos romanos, e constituíu unha verdadeira revolución: pasouse de moe-lo gran de xeito manual a facelo mecanicamente, o que axilizou, favoreceu e multiplicou a fabricación do produto básico: o pan. A súa importancia é tal, que os muíños chegaron vivos ata fai poucas décadas, cunha tecnoloxía practicamente idéntica á orixinal e sen case ningún outro avance técnico. Foi un dos múltiples trebellos que chegaron da man dos itálicos, e por iso é moi relevante a súa aparición na Ínsua, pois estamos a falar dunha aldea que leva a historia dos antigos invasores polo interior das súas veas.

A parte alta da Ínsua é a que amosa os edificios de maior antigüidade

FOTO: Iván Fraga

A Ínsua, aldea romana

Semella claro que os romanos chegaron a esta zona da Gallaecia no século I a.C., establecendo un dominio estable mais pouco visible. Sen dúbida, tratábase dunha dominación política e virtual, mais na práctica de seguro os nativos manterían na súa maior parte as súas tradicións e os seus modos de vida. Xa temos falado en Promontorium das peculiaridades da romanización fisterrana, e xa teño deixada clara a importancia da Ínsua neste proceso. O seu nome deriva de "insula, insulae”, illa, o que pode facer referencia á anterga condición insular que puido detentar o Promontorium Nerium en tempos ancestrais, unha posibilidade que xa temos valorado en diversas ocasións neste espazo. Pode ter sido un antigo campamento onde residirían os escravos que traballarían nas múltiples canteiras que había no alto do Facho. De feito, o principal camiño de acceso ó Monte do Cabo antes da construción da estrada ó Faro era a Ínsua, e é lóxico. Está ubicada practicamente na unión dos dous montes que conforman o Promontorium, O Facho e San Guillermo, e o seu val constitúe un recodo perfecto para unificar as sendas de acceso que contactan con tódolos camiños e corredoiras do monte. Os romanos puideron establecer aquí o final da única vía de acceso, o lugar desde onde se distribuiría a pedra extraída do monte. A propia estrutura da parte alta da Ínsua parece suxerir este suposto: na parte máis elevada, xa a carón do monte, atopamos unha pequena mazá de edificios de aspecto arcaico (foto 11), erguidas sobre unha pequena elevación rochosa, da que se aproveitan algunhas das casas para apoiar os muros. Algunhas das casiñas, hoxe cortellos e galiñeiros, teñen planta e teito circular. Son todas de mampostería, coas xambas e os linteis de cantería a modo de reforzo, cos teitos en desigual estado e cos muros en pé, pero xa debilitados pola antigüidade.

Moitos dos edificios máis antigos, algúns sen
dúbida vivendas na súa orixe, son hoxe galiñeiros
ou casetas de labradores

FOTO: Iván Fraga

Somentes un dos edificios foi rehabilitado recentemente. Nun dos muros, nunha das pezas que suxeita o alerón do teito, aparece unha pequena figura esculpida que semella de estilo románico, mais non parece que pertencera orixinalmente ó edificio. Entre estas cinco ou seis edificacións, ficou unha pequena praza, que antano puido ser algún tipo de eira, ou de zona de uso compartido. Ten certas semellanzas coas estruturas que temos visto nas aldeas do Caurel e doutras zonas de Galicia, onde as vivendas medraban todas xuntas, nunha especie de comuna onde todo se facía en colectividade e todo era para todos. Quizais o topónimo de “Insula” podía facer referencia a esta característica da Ínsua, posto que está claro que esta é a zona máis antiga do lugar. Non esquezamos que unha das acepcións da palabra “insula” era “mazá, grupo compacto de vivendas”. Esa é a hipótese de José R. Ínsua Trava, e pode ter a súa base, sobre todo tendo en conta que esta pequena conxunción de edificios, quizais os máis antigos da Ínsua, están a carón do que pode ser o vestixio romano máis importante do concello de Fisterra, e quizais a única proba material da dominación dos itálicos.

Primeiro tramo da calzada coñecida como
Porta de Marcos,
posiblemente de época romana

FOTO: Iván Fraga

A Porta de Marcos

A mazá de casas da que vimos de falar intercepta o percorrido dunha vella calzada de pedra que arrinca xusto ó final da rúa principal da Ínsua, despois de darlle a volta ó núcleo urbano da aldea. A senda atravesa dous valados de certa altura. Xusto antes de chegar a esas vivendas antigas, podemos ver no chan o pavimento, a base de pequenas pezas de granito alongadas que debuxan figuras triangulares de xeito alterno. Pouco podemos apreciar deste tipo de pavimento, pois ó chegar á altura dos derradeiros cortellos en funcionamento, as pedras desaparecen durante case trinta metros. Pode que nese punto o camiño se desviara e pasara pola pequena praza comunal que se forma entre estas pequenas e antergas casiñas; ou pode que seguira recto, bordeando as lonxevas edificacións circulares, aproveitando o desmonte que xeran na parte posterior. En todo caso, temos que camiñar uns metros cara arriba para voltar a atopar a calzada. Antes, vemos a un lado e a outro os derradeiros terreos cultivados e os palleiros enfronte da impoñente vista do Cabo da Nave. Dende este alto, apréciase ben a situación equidistante da Ínsua con respecto ós dous mares antagonistas de Fisterra. O Val de Duio asoma na distancia: as dúas capitais romanas da Fin do Mundo óllanse eternamente entre un e outro monte, por riba do tómbolo sobre o que se asenta o actual núcleo urbano da capital municipal.

Se seguimos camiñando pola senda cara ó monte, voltamos a atopar a calzada, que agora arrinca de golpe, revelando a profundidade e características construtivas deste camiño, a todas luces habilitado pola man humana. Dende este punto, as indagacións de campo realizadas para Promontorium revelan unha anchura media duns dous metros e dez centímetros aproximadamente, cun pavimento a base de grandes pezas de granito en bruto que penetra uns catrocentos metros no monte.

A senda, perfectamente trazada a través do terreo (algúns dos desmontes e valados que atravesa revelan unha antigüidade milenaria), amosa un estado de conservación envexable nalgúns dos sectores.

Os habitantes da Ínsua están acostumados a convivir con esta anterga obra de enxeñería civil. De feito, segundo seguimos ascendendo, un par de antiquísimos edificios –vivendas na súa orixe, coma demostran os poios que amosan nas portas- circundan o serpenteante percorrido da calzada. As súas características revelan que puideron ser empregados coma cabanas de labradores ou cortellos en tempos relativamente recentes. En todo caso, está claro que constituían nun pasado non moi remoto a parte máis elevada e antiga da Ínsua. Hoxe, as hedras escalan polos seus muros, e os teitos fai tempo que se desplomaron pola implacable acción do tempo. Somentes o esquecemento semella residir neles, coas portas abertas aínda á espera de que, algún día, volten os carruaxes e o xentío á vella Costa de Marcos, pois así é coma se chama a anterga calzada.

As leiras e os palleiros chegan ata a parte máis alta da Ínsua, xa
en pleno monte e dominando toda a vila e a súa contorna

FOTO: Iván Fraga

Somentes os veciños saben deste vello e resoante nome doméstico, popular, mesmo segredo, que pasou de xeración en xeración dende as brétemas da historia máis remota. Antano, a Ínsua constituía a única porta de acceso ó monte, e ata que se construíu a estrada do Faro, todos aqueles que quixeran visita-lo monte terían que pasar por aquí, incluídos os peregríns. E así, unha vez máis, volvemos a arremeter contra aqueles que debuxaron, en tempos recentes, o Camiño turístico, baseado en intereses económicos e que para nada fan honor á anterga historia de lugares como A Ínsua, antano derradeiro fortín da civilización antes de chegar á Fin do Mundo. Non pode existir ningunha dúbida ó respecto da importancia desta vella senda coma porta de acceso máis antiga do promontorio. A propia historiografía local así o recoñece:

"...e acaso fora esa a porta de entrada ó monte"

Benjamín Trillo.

As pegadas de Santiago na cultura de Fisterra, 1982

A outra denominación popular que recibe é unha boa proba: a Porta de Marcos. Por iso, porque aquí en Fisterra sabemos do que falamos, aqueles que pretenden soster o trazado actual do Camiño baséanse en documentos coma este, do século XVIII, obra de José Cornide:

"... de Cée pásase a Corcubión, de Corcubión a Fisterra hai dúas leguas,

e camíñase sempre sobre a costa, e en parte por uns areais ben molestos;

á saída de Corcubión débse suavizar unha costa tanto á subida como á

baixada do areal de Estorde".

Os poios nas portas destas antigas edificacións,
revelan que puideron servir de vivendas noutros
tempos, antes de que se converteran en cortellos
ou cabañas de labradores

FOTO: Iván Fraga

Coma vemos, neste texto non aparece ningunha referencia o suficientemente concreta coma para soster o trazado actual da Ruta, cando existe un Camiño Real perfectamente identificado que baixa por Mallas, atravesa o Val de Duio e entra en Fisterra pola Atalaia para subir pola Ínsua; e tendo en conta ademais que non existe ningunha proba para afirmar que os "molestos areais" que aparecen no texto se refiran á Langosteira, e non ás antigas marismas da Seca ceense, a Quenxe ou á praia de Sardiñeiro, por poñer algún exemplo. Por iso xa vai sendo hora de que se faga honor á realidade, que se lle dea un voto de confianza tanto á tradición historiográfica de Fisterra coma ó imaxinario colectivo do pobo, e que se lle devolva á Costa de Marcos e á Ínsua o seu antigo valor de porta de acceso ó Monte do Cabo e, polo tanto, tramo fundamental da Ruta Xacobea. Estou seguro de que nin se perdería en paisaxe (máis ben todo o contrario) , nin existiría ningún peregrín nin visitante que quedara descontento con este antigo percorrido. O que está claro é que ningún historiador de Santiago ou Muxía, ningún documento do século XVIII (cando sabemos que a ruta existe coma mínimo dende o Medievo), e moito menos ningún político nin cacique comarcal ten dereito a sinalar arbitrariamente unha ruta que os fisterráns coñecemos e valoramos dende sempre.

Imaxe da Via Nova ourensá,
á altura do Xurés. O seu bo
estado de conservación axúda-
nos a comparala coa calzada
da Ínsua, de características
semellantes

FOTO: Iván Fraga

Unha calzada romana?
Para Benjamín Trillo (1982), único autor ata o de agora que semella ter reparado na Porta de Marcos, opina que a aparición do nome propio "Marcos", tan habitual entre os romanos coa forma latina "Marcus", pode facer referencia ó nome dalgún persoeiro da época antiga e pode demostrar unha hipótese xa implantada na cultura popular: para algúns, a Costa de Marcos é unha calzada romana, unha das poucas conservadas no noso país. Trillo parece pensar que o nome de Marcos podía referirse a algún individuo pertencente ó estamento militar, mais descoñezo as razóns que o levan a pensar neste suposto.

"O que resulta sorprendente é que ninguén teña referencia dese Marcos que deu nome á calzada. Marcos era un nome moi común entre os romanos e acaso fora esa a porta de entrada ó monte ou faga referencia ó paso dalgún lexionario romano, chamado Marcos" (p. 52)

O certo é que, na Roma Antiga, os funcionarios encargados da construción das obras e infraestruturas públicas (vías, fontes, etc.) tiñan a obriga de pagar do seu peto as actuacións que levaran a cabo. Isto provocaba, en primeiro lugar, que somentes unha pequena elite económica puidera acceder ós cargos deste tipo; e en segundo lugar, xustificaba a colocación de indicativos onde se inscribía o nome do comitente das obras. No caso das calzadas, os milladoiros (miliaria) eran o principal instrumento propagandístico, ademais de indicar as distancias e os desvíos. Quizais os veciños da Ínsua aínda lembran, neste vello topónimo, o nome do funcionario que, fai case dous mil anos, construiu a calzada. Ou quizais algún vello miliario (hoxe desaparecido) amosara ese nome, absorbido pouco a pouco pola cultura popular. Ou pode que, sinxelamente, o nome ficara vivo na memoria colectiva ó longo dos séculos, mais hai que confesar que parece difícil que un nome se mantivera tan intacto durante case dous mil anos. En todo caso, ningunha outra explicación existe para esta denominación.

Non hai tampouco máis documentación –que nós saibamos- na que apareza. A queima dos antigos documentos da parroquia durante a Guerra de Independencia fai que teñamos unha seria escuridade sobre as propiedades eclesiásticas orixinarias da nosa parroquia, e dos camiños, corredoiras e antigas vías que nos documentos da Igrexa aparecerían sen dúbida reflectidos. Temos tan só coma probas o topónimo, a situación estratéxica da calzada como “porta” do Monte do Cabo, e a propia morfoloxía do vestixio, que revela unha extraordinaria antigüidade e unhas técnicas construtivas moi semellantes ás dos romanos.
En calquera caso, Benjamín Trillo (1982) semella amosarse tamén a favor da orixe romana da vía:

"Para subir ó monte hai que pasar por unha empinada costa, á que chaman Costa de Marcos ou Porta de Marcos, e que, segundo din, foi antes unha calzada romana [...] O que non se pode descoñecer é que ten as mesmas características dunha calzada romana" (pp. 51-52)

Desgraciadamente, e aínda que Trillo fálanos tamén das intentonas arqueolóxicas levadas a cabo nas últimas décadas a nivel particular, parece ser que nunca houbo un achádego de importancia:

"Non atopei referencia escrita ningunha desa calzada, aínda que me teñen dito que se atopara alí unha lápida de mármore, que ninguén sabe onde está, e que F. Esmorís fixo por alí algunha calicata que resultou infructuosa" (p. 52)

Por suposto, non podemos fiarnos da profundidade, intensidade e técnica das prospeccións do doutor Esmorís Recamán, aínda que noutras zonas con maior concentración de material teña atopado interesantes pezas (no Val de Duio, principalmente). No tocante á laxa de mármore, pode tratarse dunha das típicas laudas que aparecen de cotío arredor das zonas de interese arqueolóxico relacionado co mundo romano. Son estelas funerarias con diversas incrispcións e símbolos de carácter relixioso, relacionados polo xeral co mundo astral, coma nos conta Alonso Romero (2002, ed. 2005). De orixe romano ou galaico-romano, non son estrañas estas laudas en lugares por onde pasa o Camiño ou relacionados coa Ruta, coma Iria Flavia ou Padrón, onde teñen aparecido estelas funerarias moi ben conservadas. O Camiño de Fisterra non ía ser menos, e nalgúns lugares onde está documentada a Ruta histórica, tamén teñen aparecido pezas deste tipo (en Negreira, e en San Cosme de Antes, preto de Maroñas). Non temos ningún outro dato con respecto a esta posible estela funeraria da Ínsua. Sen dúbida perdeuse nalgún muro privado ou soterrada baixo calquera desmonte moderno.
Son posibles probas que amosan que, na historiografía local e no imaxinario colectivo, a Porta de Marcos e A Ínsua teñen unha filiación inequívoca coa romanización destas terras. Para demostralo, máis alá destas probas teóricas, temos que facer unha análise morfolóxica do achádego baseándonos nos cadernos de campo redactados durante as diversas visitas que levamos a cabo para unha análise pormenorizada,

A Costa de Marcos: características

Coma dixemos, a Costa de Marcos penetra no monte en varios centos de metros, mantendo unha anchura e unhas características similares. Somentes a primeira parte da calzada, ó longo duns trinta metros, amosa un pavimento algo diferente. Quizais esta parte sexa máis moderna, pois non se ven pezas grandes de rocha, senón anacos de mediano tamaño, encaixados formando formas triangulares, o que pode ser parte dun pavimento urbano medieval. Aínda así, non podemos descartar que a vía nesta parte estea montada sobre a estrutura da antiga calzada romana, pois os bordes da rocha están traballados ata un centímetro por riba do nivel actual do pavimento, amosando o espazo perfecto para encaixar as pezas doutro nivel de lousas.
O modelo contrutivo romano consistía en varias capas de material en forma de cascallos e de area que facilitaban o drenado e o asentamento da cuberta superior de lousa, pavimento último da calzada. Puidemos velo perfectamente nos tramos conservados da Via Nova ourensá, que atravesaba a provincia do ouro dende Asturica Augusta ata Bracara Augusta. Os treitos, perfectamente conservados, que se atopan na Serra do Xurés entre Ourense e Portugal, amosan unhas características morfolóxicas moi semellantes ás da nosa Costa de Marcos, tanto nas dimensións coma na técnica construtiva. As pedras do pavimento son dun tamaño semellante, se ben a colocación das lousas na vía da Ínsua é máis descoidada e menos perfecta, algo lóxico se temos en conta que a Via Nova era unha auténtica autovía da época, namentres a Costa de Marcos puido ser coma moito un camiño rural destinado a favorecer o transporte de homes e mercancías dende as canteiras do Facho ata a ribeira do mar. Ademais, a Porta de Marcos endexamais foi restaurada, nin se fixo absolutamente nunca nada en favor da súa conservación, namentres a Via Nova si foi restaurada e vive un proceso de rehabilitación e posta en valor dende fai xa uns anos.
Esta vella autoestrada romana aparece, ademais, reflectida no Itinerario de Antonino, documento do século III que amosa as grandes vías de comunicación da época. Evidentemente, un camiño rural con moitísimo menos tráfico como é a Costa de Marcos non ía aparecer no susodito texto, mais si que nos revela que o tecido de infraestruturas dos latinos penetrou moito na nosa terra, case ata a costa. A vía recoñecida por Antonino máis prósima a nós é a coñecida como Vía Per Loca Maritima, que unía Grandimirum (actual Brandomil) con Aquis Celenis (Caldas de Reis), pasando por lugares tan unidos á tradición xacobea como Negreira. Non sería descabellado, polo tanto, que existira un ramal de carácter "comarcal", por empregar un termo actual, que unira Negreira ou algún lugar semellante co Cabo Fisterra, do cal se ten dito que existían numerosas peregrinacións xa na época. Ademais, tendo en conta a figura da lendaria cidade de Dugium, cuia existencia se ten demostrado en parte gracias á arqueoloxía a pequena escala, e cuia suposta importancia podería ter xustificado a construción dalgún tipo de vía de comunicación. Pode que a Costa de Marcos sexa o único que queda do vello camiño que levaba á Fin do Mundo, ó estremo derradeiro do Imperio.

Lugar onde arrinca o segundo
tramo da Calzada de Marcos

FOTO: Iván Fraga

O que si é certo, é que as características lembran a vías mellor conservadas, coma xa temos dito. Estas similitudes fanse máis evidentes segundo seguimos ascendendo. Unha vez superada a primeira fase e o tramo cego que se alonga durante unhas ducias de metros, a calzada arrinca de golpe, e podemos ver claramente as profundidades das diferentes capas construtivas. Vemos unha primeira capa de rochas de gran tamaño, alisadas polo tempo, que fican sobre unha liña de pedras de menor tamaño. Isto fainos pensar que, nas partes mellor conservada (as que denominamos neste estudo "tramo 2" e "tramo 4"), o pavimento conservado é o orixinal. Os bordes tamén están traballados, marcando a liña onde se encaixan as lousas. Podemos velo mellor no borde esquerdo, pois o dereito semella apisonado por un vello valado. Son somentes algúns dos efectos do tempo, que foi desdibuxando os bordes da calzada, que calculamos nunha media de dous metros e dez centímetros, que inferimos de diversas medicións en diversos puntos da calzada. Neste segundo tramo, a anchura é bastante evidente, coma vemos na imaxe.

Segundo seguimos ascendendo, chegamos ó terceiro tramo, unha costa que bordea as vellas casas, o que nos fai pensar en que nesta zona concreta a calzada puido ser modificada e desdebuxada ó longo dos séculos. Si que se conserva parte do pavimento colocado no centro do camiño, mais nos bordes as grandes lousas fican ciscadas, descolocadas e sen orde aparente: mostra da degradación deste terceiro tramo. Xa nos advirte Benjamín Trillo (1982) de que podemos estar ante unha calzada modificada en parte:

"Está empedrada de lousas vellas, incrustadas na lama, e semella que foi reformada en parte" (p. 52)

A cuarta etapa da calzada, onde se
aprecia o bo estado de conserva-
ción dalgúns tramos da Porta de
Marcos

FOTO: Iván Fraga

Aínda que poidamos estar en parte de acordo con esta afirmación, temos que matizar. Independentemente de que a zona entre o sector 1 e o sector 2 fique desaparecida, de que o sector 1 poida ser parte dun pavimento menos antigo (quizais medieval), e de que o sector 3 estea nun estado case lamentable, o resto de tramos semellan conservar a calzada e o seu trazado orixinal. Por exemplo, unha vez superada a curva do terceiro treito, chegamos a unha forte pendente, que é a parte na que mellor se conserva a Porta de Marcos. Trátase da cuarta fase desta calzada, onde a antigüidade do pavimento está avalado polas profundas marcas de roda que se ven nas rochas dos laterais. Podemos velo catro ou cinco veces ó longo do trazado. Un desgaste tan profundo, duns cantos centímetros sobre o duro granito, revela unha constante e regular rodaxe ó longo dos séculos, proba da pasada importancia desta vía, que era polo tanto tamén un camiño para vehículos rodados. Desgraciadamente, o peso das carruaxes durante tanto tempo, afundiu visiblemente algúns puntos do pavimento, o que provocou a descolocación dalgúns sectores da calzada.

Dende aquí, xa no alto, obtemos unha fermosa panorámica do istmo fisterrán e da propia aldea da Ínsua. Unha boa mostra do valor paisaxístico deste encrave cheo de fermosura.

Unha vez superada esta fase do trazado, que se alonga durante uns trinta metros, chegamos a un tramo no que o pavimento desaparece, entre dous altos desmontes que penetran no monte uns dez metros. O pavimento desaparece xusto ó comezo desta especie de túnel, e continúa xusto despois. O burato foi aberto pola man humana, mais descoñecemos en que época, aínda que todo apunta a que fai moitos séculos que se fixo esta ambiciosa obra de desmonte. O certo é que o pavimento desaparece por completo durante estes poucos metros, aínda que non podemos descartar que, debido á densa masa forestal que rodea por completo este punto, a acumulación constante de humus puido ter soterrado as lousas. De feito, esa é a sensación que dá cando estamos alí, e realizando unhas lixeiras intervencións podemos descubrir que hai rocha a moi pouca profundidade, aínda que tampouco podemos descartar que sexa rocha natural.

Unha vez que atravesamos esta especie de túnel, atopámonos cos bosques da Ínsua en toda a súa plenitude, unha boa mostra da riqueza natural e ecolóxica que circunda este encrave lendario. Entre os piñeiros atopamos castiñeiros, carballos e outras especies autóctonas de árbores. As fieitas comparten espazo con todo tipo de frondosa vexetación en forma de arbusto, e as flores asoman en primavera ó longo desta fértil ladeira aberta ó norte. Especies da nosa fauna coma o xabarín, a denociña, o raposo ou o coello semellan habitar por estes montes, cada vez máis ameazados pola urbanización constante do territorio e o avance imparable da civilización. Por sorte, a catalogación do Cabo Fisterra coma Patrimonio Europeo no ano 2007 fai máis doada a protección destas zonas, pertencentes ó terreo distinguido con tal denominación. Estamos xa nas abas do Promontorium Nerium, unha das principais fontes de riqueza dos habitantes da Ínsua. A cantidade e calidade dos bens forestais cos que conta esta aldea e o seu entorno son feitos indubidables. De feito, ata non fai moito, os propios fisterráns que se adicaban á cría de porcos adoitaban ir ó Monte do Canle a colle-lo valume. A madeira é outro ben necesario, se ben cada vez se emprega máis para especular, en vez de para usos prácticos como a transformación en leña ou en material construtivo, coma antes era habitual. Por suposto, nada podemos dicir, posto que os tempos cambian, e tamén as costumes e as necesidades. O interesante sería que se invertira en madeira do país, en carballo ou castiñeiro, ou mesmo en piñeiro, en vez do sempre presente eucalipto, tan dañino para o noso solo, e tan estraño na nosa paisaxe. Neste caso, e pensando nunha futura restauración, promoción e posta en valor da Costa de Marcos, a beleza dos máxicos bosques que a circundan pode ser outro dos innumerables atractivos cos que conta este lugar.

Despois do cuarto tramo, a cal-
zada penetra nunha serie de
desmontes que semellan un túnel
que nos leva á profundidade do
bosque

FOTO: Iván Fraga

Dous metros despois de rematado o túnel, comeza a quinta e última fase do trazado, que se alonga máis de douscentos metros no monte, bordeando a ladeira norte de San Guillermo. Arrinca de golpe, e durante unhas ducias de metros consérvase bastante ben o pavimento, nun estado moi semellante ó do tramo 2. Uns metros despois vemos que o camiño sufriu o derrubamento dalgúns dos antigos desmontes aproveitados pola calzada. En moitos casos, os derrubamentos son recentes, e causados a todas luces pola circulación de vehículos pesados (tractores ou algún outros vehículos semellantes); noutras ocasións vemos que os derrubamentos son antigos, e que o camiño tivo que desplazarse máis de medio metro cara á dereita. quedando o borde da calzada no centro do actual camiño. Puidemos comprobar, retirando un pequena cantidade de terra destes antigos derrubamentos, que o pavimento pode terse conservado baixo terra moito mellor que a parte que quedou á luz. Os bordes das antigas lousas, lisas e ben recortadas, parecen emerxer ás veces dende debaixo da terra derrubada, polo que temos a confianza de que nesta zona se poidan recuperar aínda bos tramos de calzada, ben conservada e co pavimento case intacto.

Avanzamos un par de centos de metros e chegamos ó final, onde desaparece o desmonte lateral esquerdo e o pavimento se dilúe por completo; non sabemos se fica debaixo da terra, ou se foi saqueado e destruido ó longo dos séculos. Quizais a senda forestal actual non se corresponde, a partires deste punto, coa antiga calzada, e pode que esta fique soterrada baixo centímetros de humus e pirlo nalgún monte dos que circundan a zona. En todo caso, nada máis podemos saber namentres non se realicen escavacións serias e se intente poñer en valor este encrave único.

A modo de resumo, imos lembrar as partes nas que temos dividida esta calzada, para obter unha panorámica xeral do trazado:

1. Tramo 1: Pavimento a base de pequenas pedras colocadas de xeito xeométrico, o que nos fai pensar que pode ser parte dunha pavimentación urbana medieval. Consérvase en mal estado. Nos bordes vemos o rebordo traballado para encaixa-las lousas.

2. Tramo cego: A calzada desaparece durante uns trinta metros.

3. Tramo 2: É unha costa recta na que aparece o pavimento bastante ben conservado, coa anchura orixinal e co trazado marcado no rebordo da pedra. Ascende uns cincuenta metros, aproximadamente.

4. Tramo 3: O camiño, máis estreito, curva dúas veces, bordeando as antigas e abandonadas casiñas de pedra. O pavimento está en moi mal estado. Só se conserva no centro, e nos bordes aparece completamente difuminado e destruido.

5. Tramo 4: Despois dunha curva á dereita, a calzada ascende recta nunha dura pendente durante cincuenta ou sesenta metros. É o tramo onde mellor se conserva, e onde mellor podemos ver as marcas das constantes rodaduras. Os bordes están perfectamente traballados para encaixar as lousas do pavimento, e a pesares de que nalgunhas zonas o uso constante descolocou algunhas pedras, ó pavimento case non lle faltan pezas.

6. Túnel: A calzada entra nunha especie de túnel entre dous altos desmontes. O pavimento desaparece, posiblemente soterrado baixo o humus.

No pavimento vemos
constantes marcas das
rodaduras ó longo dos
séculos

FOTO: Iván Fraga

7. Tramo 5: O pavimento reaparece uns metros despois do túnel. Ó principio aparece nun estado de conservación semellante ó tramo 2, pero os derrubamentos do desmonte da esquerda e a consecuente desviación do camiño ó longo de diversas épocas fai que nalgúns casos a calzada estea moi deteriorada, ou case desaparecida baixo terra, o que doutra banda pode favorecer a súa conservación. Despois duns cantos centos de metros avanzando de xeito lonxitudinal pola aba de San Guillermo, o desmonte esváese e o pavimento desparece.

A conclusión primeira que podemos sacar unha vez levado a cabo este intenso traballo de campo é que a Costa de Marcos constitúe un encrave de primeira orde a nivel cultural, histórico, paisaxístico, natural e, por suposto, turístico. Pode ser un dos poucos restos que temos do noso pasado romano, unha parte moi importante da nosa historia e que forma parte dun xeito moi intenso na nosa forma de ser. Ó fin e ó cabo, temos máis de romanos do que cremos, e a mesma lingua na que falamos é unha proba evidente.

En calquera caso, é necesario levar a cabo algún tipo de actuación sobre este encrave. Hai que investigalo, elaborar un estudio serio con xente preparada, e de ser necesario facer catas arqueolóxicas para valorar a posibilidade de efectuar escavacións arqueolóxicas completas nas zonas circundantes. É importante tamén evaluar o estado do pavimento, e analizar a posibilidade de reconstruilo na medida do posible, mantendo sempre o respecto pola estrutura e o trazado orixinal. Sería interesante tamén dar a coñecer este punto ó turismo, unha vez que estea preparado e exista a información suficiente para poder distribuila ó gran público. Deste xeito favoreceriamos a mellora das condicións de vida dos habitantes da Ínsua, ademais de que nos permitiría pagar en parte a deuda histórica que temos con esta fermosa e carismática aldea.

Os carrexos da Ínsua son auténticos túneles do tempo,
onde as antergas edificacións e as intricadas ruelas
son parte da paisaxe cotiá

FOTO: Iván Fraga

Insula, a vella aldea romana

A Costa de Marcos remata nunha bifurcación do camiño que constitúe o cruce principal das vellas sendas do Promontorium Nerium: cara á esquerda, o camiño sube lixeiramente cara San Guillermo (estamos xa case á altura do val que se forma entre os dous montes) e cara o Val de Cabanas, lugar onde antano se ubicaba a antiga vila da Fin do Mundo: Vilar Vello. O outro camiño que baixa pola dereita continúa por todo o rebordo do monte do Facho, case pendurado ó longo de todo o macizo. Podía ser unha antiga senda que conectaba coas vellas canteiras de granito que existían ó longo e ancho das ladeiras occidentais do Facho. Ámbolos dous camiños únense de novo na faldra meridional do Promontorium, xa preto do Faro. Coma vemos, unha vez máis, a situación estratéxica da Ínsua é ben coñecida pola veciñanza de Fisterra.

As pequenas ruelas amosan
mostras abondosas de arqui-
tectura popular

FOTO: Iván Fraga

Unha vez rematada a calzada, non nos queda máis remedio que voltar de novo ó núcleo habitado. O descenso non é doado, pois as costas da calzada son moi intricadas. Unha vez na Ínsua atravesámola, esta vez polo outro lado, baixando polos pequenos camiños e corredoiras que bordean o núcleo máis habitado pola banda sur. Atopamos algunhas vellas rúas sen pavimentar sequera, e vellos edificios de planta circular e con poderosos muros a todas luces modificados e reconstruidos ó longo dos séculos. Son os vellos restos, a memoria petrificada da anterga e milenaria historia da Ínsua.

Retorno ó mundo moderno

Abandonamos este encrave máxico e voltamos ó noso tempo, ás nosas rúas asfaltadas e ó ruído mundano das vilas e cidades. Voltamos, iso si, cunha nova experiencia, cunha aprendizaxe vital e necesaria: que ás veces o benestar e a calidade de vida obtéñense do xeito máis sinxelo, máis tradicional e honrado. Por iso, a conservación dos antergos modos de vida é algo difícil de atopar a día de hoxe, mais moitos seguimos a valorar e a respectar esta resistencia feroz á modernidade, aínda sospeitando que este relativo atraso é algo imposto. Coma sempre, neste Promontorium abogamos por un modelo equilibrado, no que as comodidades modernas poidan implantarse sen renunciar ó legado histórico e tradicional da comunidade. A rehabilitación, conservación e posta en valor dos elementos materiais e inmateriais que conforman o patrimonio da veciñanza é a chave para un futuro no que a calidade de vida non sexa razón para renunciar ós antergos modos de vida. Non é doado, mais o primeiro que hai que facer é unha investigación en profundidade para coñecer as características identificativas da Ínsua e, polo tanto, aquilo que hai que conservar e potenciar en primeiro lugar. Logo, habería que indagar nas necesidades da veciñanza, para poder achegar os servizos necesarios que garantan a comodidade dos habitantes da aldea, sen que as infraestruturas teñan por que danar ou desvirtuar a paisaxe ou a beleza arquitectónica do lugar. Por último, tería que poñerse sobre a mesa un plan de axudas para aqueles veciños que desexen restaurar a súa vivenda, ou para os empresarios que desexen instalar establecementos sostibles de turismo rural e ecolóxico. Ademais, terían que poñerse en valor elementos importantes que poidan atraer ás visitas (como a Costa de Marcos) e que fagan honor á anterga historia da Ínsua. Se a isto sumamos un traslado do trazado da Ruta Xacobea á súa ubicación histórica, a Ínsua podería vivir un periodo de esplendor que evitaría o galopante despoboamento, e a perda sucesiva dos tradicionais modos de vida.

Somentes así, aprendendo pouco a pouco a valorar os nosos bens materiais e inmateriais, será como os habitantes deste lugar poderán por fin ver no lugar onde merece a anterga e milenaria historia de Insula, a vella aldea romana.

________________________________

Fontes

> De la Riera, José Antonio. Terminar el Camino en el mar

> Trillo Trillo, Benjamín. Las huellas de Santiago en la cultura de Finisterre. 1982. Edición patrocinada polo Concello de Fisterra

________________

Agradecementos

Este artigo pode que non tivese sido posible sen a inestimable axuda do amigo Iván Fraga, autor da reportaxe fotográfica, sen dúbida a mellor e máis extensa sobre a Ínsua endexamais publicada.

_______________________________

Artigos relacionados

- GRANDES TEMAS> A Romanización de Fisterra. Cando Fisterra foi a Fin do Imperio
- GRANDES TEMAS> Sobre a Cidade de Dugium
- ARTE CON HISTORIA> A memoria dos carrexos. O casco histórico de Fisterra
- LINGUA E HISTORIA> O nome das cousas (II), máis da toponimia de Fisterra

ARTE CON HISTORIA: A memoria dos carrexos. O casco histórico de Fisterra

2011-11-24T22:14:00.001+01:00

...e pregúntome ás veces,

cando penetro no silencio do verdín e da humidade,

quen poderá compensarche algún día

unha lene porcentaxe

de tanto carrexo valeiro...

Fai uns meses trouxen a Fisterra unha compañeira de traballo, unha rapaza gaditana que xa ten bastante mundo percorrido e que sabe ben do que fala cando dá a súa opinión ó respecto dun lugar que visita. Leveina ó Faro, ó Facho, a San Guillermo, a Mar de Fóra, ó Val de Duio, a Sardiñeiro… e en todos estes lugares ficou abraiada ante a fermosura que envolve ó noso concello, mais cando nos achegamos á vila, fixen o que adoito facer cos visitantes ós que teño o honor e a satisfacción de guiar pola Vila do Cristo: leveina a través dos barrios máis carismáticos e curiosos da Fisterra profunda: o Campo, o Castillo, San Jurjo, a Capilla, a Serca… e dixo unha cousa que me puxo sobreaviso: “¡Pero este pueblo es precioso! No sabéis valorar lo que tenéis aquí”. Resulta que a zona vella foi o que máis lle gustou de todo o que puido ver ó longo e ancho do noso territorio.

Iso fixo que me lanzara a unha investigación en torno a este asunto, con vistas á publicación dun artigo sobre o casco histórico de Fisterra neste Promontorium Nerium. Pode parecerlle estraño ós que consideran que o atractivo da Vila do Cristo se reduce a catro monumentos históricos e a unha ducia de lendas, mais ás veces chama a atención que teñamos unha xoia histórica e artística desta magnitude conformando o núcleo poboacional principal do concello e que non exista ninguén que alce a voz contra o seu abandono.

Estamos acostumados a escoitar falar de cascos históricos de gran fama e recoñecemento en toda a redonda: vilas coma Corcubión ou Muros contan con zonas vellas de inigualable fermosura e dun valor histórico insubstituíble, mais ese non é motivo para que se esqueza de pleno que Fisterra tamén ten a súa. ¡E vaia se a ten! Calquera visitante que se interne a través das estreitas rúas do corazón da vila ficará abraiado pola fermosura incuestionable dos nosos edificios, dos nosos carrexos, de cada un dos recunchos que conforman o noso casco histórico. E sen embargo, quizais o feito de que esas casas e esas rúas “sempre estiveron aí” réstalle importancia no noso maxín colectivo.

Pero existen multitude de inconvintes á hora de lanzarse a esta gran aventura que é falar do casco histórico de Fisterra. En primeiro lugar, porque non existen estudos nin inventarios serios que axuden e que marquen unhas pautas de catalogación de edificios nin de barrios con valor histórico. Agás unhas cantas trazas históricas aportadas por algúns historiadores de maior ou menor renome, pouca xente se parou a pensar no valor das nosas vellas casas de granito. Doutra banda, é complicado escoller un enfoque: se falamos da zona vella temos que falar tamén de casas señoriais, e polo tanto de familias de alta alcurnia. Tamén teriamos que falar do porto e da súa historia, o que nos levaría a un terreo un tanto distante do obxectivo principal. Asemade, teriamos que referirnos á Capela, ós cruceiros, ás cabaceiras, ás antigas fábricas de salazón, á toponimia das rúas e dos barrios, á historia de cada encrave. Isto faría que o artigo resultara en exceso denso e incomprensible, chegando a un punto que non favorecería para nada o recoñecemento da nosa zona vella, que é o que con esta entrada procuro: ó final rematariamos falando do de sempre: de monumentos e de feitos históricos. Pero eu non quero falar aquí nin de anécdotas da sempre intricada historia de Fisterra, nin de edificios de alta categoría, nin de familias nobres hoxe esquecidas. Iso deixarémolo para outra ocasión. Hoxe quero, sinxelamente, falar do casco histórico coma un todo, coma un complexo urbano habitado onde non importan os feitos de gran importancia, senón a vida diaria e cotiá dos homes e mulleres de Fisterra, desa Fisterra viva e profunda que fai que sexamos o que somos. Eis a importancia que, para min, reviste este pequeno e humilde estudo.

Nesta entrada, os lectores poderán acceder ó álbume de Picassa con imaxes exclusivas que ilustran a información contida no artigo. Algunhas verbas ou expresións no texto estarán destacadas, e indicarán onde hai que facer clic para descubrir esas imaxes inéditas. Podes velas todas en conxunto accedendo ó álbume de Picassa, cun sinxelo clic aquí. Ó accederen ás imaxes, poderán atopar tamén á dereita un plano coa ubicación exacta onde foi tomada a fotografía, para deste xeito ubicarse mellor espacialmente e poder seguir así este breve pero intenso percorrido pola zona vella de Fisterra.

Delimitación espacial

Sobre esta imaxe dos anos cincuenta superpuxemos os nomes dos actuais barrios que conforman a
zona vella da capital municipal fisterrana

Un gran problema co que nos atopamos á hora de elaborar un estudo medianamente serio sobre a zona vella de Fisterra é a súa delimitación ¿Que é o casco histórico? ¿Que barrios poden levar esa categoría? Atopámonos co inconvinte de que haberá xente que non estea de acordo coa miña delimitación pero, que eu saiba, é a primeira que se fai e, polo tanto, está aberta a novas aportacións. Non quero que ninguén se sinta ofendido, e que teña que escoitar logo pola vila “¿Quen es ti para disir que eu son menos fisterrán que fulanito?” Pois ben, non pretendo establecer fisterráns de primeira nin de segunda. De feito, nin eu mesmo vivo na zona vella, polo que resultaría absurdo que se me acusara de querer establecer categorías. Vivir no casco histórico non significa ser máis fisterrán que ninguén, nin ter máis valor que outros. Sinxelamente, é unha cuestión histórica e artística. Se Fisterra segue a existir dentro duns séculos, posiblemente haberá historiadores que estuden barrios novos –para daquela xa vellos- como Mar de Fóra, a Atalaia ou as Casas Baratas, mais polo pronto estarán comigo os meus lectores cando digo que eses, polo de agora, non son barrios históricos.

A miña delimitación baséase en varios presupostos elaborados por min e que, polo tanto, non constitúen unha verdade absoluta. Formarían parte do casco histórico, segundo o meu criterio, aqueles barrios ou áreas que cumpran algunha das seguintes características, a saber:

1. Zonas de probada antigüidade e de anterga historia. Non existe un criterio temporal concreto, pero poñamos un arco temporal que vaia dende finais do século XIX ou principios do XX cara atrás. Esa antigüidade debe ser probada a través de documentación ou de opinións históricas medianamente reputadas.

2. Rúas que conteñan un alto porcentaxe de edificios de probada antigüidade. Esa antigüidade pódese comprobar, non só a través de documentos, senón pola propia morfoloxía e aspecto das vivendas.

3. Barrios cuia morfoloxía suxira unha certa antigüidade e que conteñan no seu seo un elemento fundamental da nosa idiosincrasia: a figura do carrexo.

Seguindo este criterio, eu establecín unha ampla zona espacial que comprendería varias áreas habitadas. Con respecto a algunhas delas, non poderá haber dúbida posible. Por exemplo, o Campo, a Serca, a Capilla ou a Rúa Real son zonas cuio valor histórico e artístico fican fóra de toda dúbida. Nembargantes, existen certas zonas “extramuros” que poden dar lugar a suspicacias. O barrio do Castillo, por exemplo, pode non cumprir con estes criterios, mais existen determinadas zonas dentro del moi concretas que si o fan: a Rúa de San Jurjo, a Plasa do Pósito e o Paseo do Castelo cumpren as tres características e, polo tanto, deben considerarse parte do casco histórico.

Polo tanto, a miña delimitación poderiámola establecer do seguinte xeito: sería todo o espazo comprendido entre a Rúa de Federico Ávila, a Praza de Santa Catalina (A Frontera), os paseos de Calafigueira e a Ribeira, a Rúa de San Jurjo e a Avenida Alcalde Fernández, o que conformaría un espazo poligonal de bastante amplitude e que inclúe algunhas das rúas máis míticas da vila. Deixamos o Cabo da Vila e a Rúa Patres a un lado, coma un anexo necesario de dita Zona vella.

Outro punto que debe ficar aclarado é o tema da Ínsua. Non hai dúbida de que este lugar conta cunha historia e cun valor artístico e etnográfico case inabarcables. Nembargantes, preferimos aquí considerar á Ínsua coma unha entidade de poboación allea a Fisterra, aínda que hoxe os rueiros non o amosen así. Porén, adicareille unha entrada propia nun futuro, pois coido que ben o merece.

Morfoloxía da zona vella de Fisterra

A primeira tarefa que debemos acometer é a dunha análise das características xerais da nosa zona vella. En primeiro lugar, debemos destacar un dato chave e que é común a algunhas vilas mariñeiras do noso territorio: a disposición en anfiteatro. A orografía da vila está marcada por dúas contundentes elevacións que atravesan e dividen o istmo fisterrán: a Ínsua e o Montarón. Ámbolos dous outeiros, se ben non están a demasiados metros por riba do nivel do mar, crean intricadas pendentes que acadan o seu punto culminante na alongada estribación da Atalaia (cuio nome suxire, precisamente, un punto de vixilancia sobre a vila e os camiños que a ela chegaban), e que une o Montarón coa Ínsua, caendo en suaves pendentes polas súas caras occidental (ata Mar de Fóra) e oriental (ata o porto). Entre a vila e as estribacións das que acabamos de falar existe unha pequena elevación que contribúe a manter a pendente ata a mesma liña de costa: o Monte Farelo, que crea nunha das súas pendentes o pequeno Val da Mixirica, hoxe desaparecido baixo toneladas de aceiro e formigón. Mesmo nos puntos centrais da vila, e onde debería terse aplanado o solo, podemos apreciar certa pendente: por exemplo, A Plasa.

Deste xeito, a vila conformouse pouco a pouco en torno a unha alongada e tranquila liña de costa que constituía –e segue a constituír- o espazo onde se levaban a cabo as actividades portuarias. Tendo en conta a natureza das actividades que os nosos conveciños levaron a cabo ó longo dos séculos para procurarse o sustento, resulta dunha lóxica acrisolada e indiscutible que Fisterra tiña que medrar en torno ó peirao, e fíxoo adaptándose ás inclemencias do terreo: dende a Punta do Muelle apreciamos en toda a súa plenitude unha elevada semicircunferencia, adobiada con primor polas xa clásicas galerías. Estas amplas cristaleiras abertas ó mar reciben, nas noites tranquilas, o brillo inquieto das augas do muelle, establecéndose un poético diálogo entre a vila, e o mar que lle deu a vida. Este feito, de inigualable e indescritible fermosura, fai que o tradicional paseo a través dos malecóns se converta nunha experiencia que moi poucos lugares poden ofrecer.

A arteria principal da vila é unha sucesión de rúas que conforman o núcleo vital de Fisterra: a Rúa Real, que nace na “Frontera” para desembocar na Plasa; e as rúas da Praza e Ara Solis, que chegan ata o “Buen Camino”. Estas rúas dividen a zona vella en varios barrios, cada un coa súa identidade propia: por enriba da Rúa Real atopamos o barrio do Campo, do cal falaremos máis adiante; namentres que dende a Plasa ata a Ribeira atopamos a máis anterga das zonas da vila: A Serca. Máis difícil é establecer a amplitude do barrio da Capilla, mais creo que non pode haber dúbida cando dicimos que, neste caso, o conformarían as Rúas de Arriba e Fonte Nova, ademais da Rúa do Ara Solis e a Praza do mesmo nome. Para un foráneo pode resultar difícil de entender que haxa que facer unha distinción nominal –non así real- entre os habitantes do Campo e a Capilla, cando entre os dous barrios non existe división algunha, e moito menos unha distancia que xustifique dita diferenciación. Sen embargo, os fisterráns sabemos ben que non é o mesmo un que “vive no Campo”, que outro que “vive na Capilla”. Somentes os fisterráns somos capaces de facer esas pequenas e case imperceptibles distincións que, nembargantes, forman parte da nosa idiosincrasia e, polo tanto, deben ser respectadas á hora de falar da Zona vella.

Respecto a San Jurjo e ó Pósito, temos que considerar como tales a propia rúa Manuel Lago Pais, os carrexos que hai por detrás (como as rúas Angustias e do Río), ou os que hai entre o edificio do Mercado Municipal e a Confraría. Neste caso, tamén é diferente alguén que vive ó lado do Mercado (“alí contra a Ribeira”, diríamos), ou en Manuel Lago País (San Jurjo), ou na mesma Praza da Confraría ou Pósito. Todas esas pequenas distincións son importantes, precisamente porque son relevantes para unha vila onde todos nos coñecemos.

O carrexo

A morfoloxía dos barrios que acabamos de delimitar está inherentemente marcada por unha entidade urbana que, se ben non é propia de Fisterra, adquire na Vila do Cristo unha importancia capital no seo da nosa identidade: o carrexo. Definimos con este nome o que noutros lugares denominan “ruelas” ou “calellas”, e que non son senón rúas pequenas, estreitas e intricadas que serven para unir entre si as diversas arterias paralelas entre si. Se imaxinamos a vila como unha sucesión de grandes rúas, dispostas paralelamente ó mar: os paseos de Calafigueira e a Ribeira, a Rúa Real e as súas diversas sucesións, a Rúa do Campo e a Carretera Nova, os carrexos son pequenos ocos abertos, ás veces de xeito inexplicable, para unir esas rúas. Por exemplo, A Serca, ó non contar con máis rúa principal que o mesmo paseo da Ribeira, está constituída por unha labiríntica sucesión de carrexos, a cada cal máis fermoso, e que conforman un espazo de enorme antigüidade.

Cada carrexo é un mundo, pois podemos apreciar que son completamente distintos entre si, e conforman unha comunidade pechada de veciños coas súas vidas entrelazadas por ese destino, cruel ás veces e amable outras, que fai que compartamos unha mesma historia. Os fisterráns sabemos ben do que falamos neste senso.

Moitos carrexos teñen forma de escaleira, especialmente os que baixan dende a Rúa Real ou a Plasa ata o porto. A pendente nesas áreas é tan excesiva que mesmo as vivendas tiveron que ser construídas dun xeito ben curioso: moitas casas da Rúa Real que son pequenas e dunha soa planta, baixan verticalmente ata os paseos do porto, creando vivendas elevadísimas. Na meirande parte dos casos, esas casas resultan demasiado estreitas, mais supoñían antes unha vantaxe: tiñan unha saída á rúa principal da vila, e outra ó porto. Ó ser tan estreitas e estar pegadas as unhas ás outras dun xeito case máxico e inexplicable, o problema da luz constituía algo insalvable: os seus cimentos estarían escavados na dura rocha, e a humidade sería un problema constante: é aí onde xurde a necesidade de abrir inmensas galerías ó mar, para obter a luz necesaria, ademais dunhas fermosas vistas sobre a ría e o porto, o que lles permitiría controlar tamén factores imprescindibles para as actividades marítimo-pesqueiras: o estado do mar, o volume das capturas que chegan ó porto, etc.

Algúns carrexos son minúsculos, coma os que conforman A Serca, mais outros son dunha lonxitude nada desdeñable, como a Rúa do Correo, que une a Rúa Real co Campo. Ata non fai moito, algúns carrexos do Campo estaban aínda sen asfaltar, e semellaban escavados na rocha viva. Hoxe, pola contra, o Concello de Fisterra está a levar a cabo un proxecto de reconstrución –se é que esa é a palabra- do pavimento da zona vella, o que nalgúns casos está a erguer suspicacias contra o bo facer do goberno municipal. Estaba claro que a zona vella necesitaba que se retirara o asfalto e se levara a cabo unha reconstrución do seu pavimento orixinal. Posto que moi probablemente as rúas da vila nin sequera estarían pavimentadas na súa orixe, o lóxico tería sido optar por algo clásico e que mantivera vivo o espírito e a estética das nosas rúas. Nos anos noventa, elixiuse o adoquín de granito do Porriño para pavimentar a Rúa Real e A Plasa o cal, na miña opinión, é unha elección máis que discutible. Postos a inventar un novo pavimento… ¿Non tería quedado mellor un a base de grandes lousas de granito do país traballado a man, do mesmo xeito que en Santiago de Compostela, por exemplo? ¿Non sería unha fermosura ver os nosos carrexos cubertos de granito vello, coas lousas lixeiramente inclinadas cara ó centro para facilitar o verquido da auga da chuvia? Os sucesivos gobernos foron ampliando o reinado do adoquín ó longo e ancho do noso casco histórico e, dentro do que cabe, o resultado tampouco foi desastroso.

O carrexo segue a ser a característica fundamental da Vila do Cristo, e ten moito que ver coa nosa identidade. Tanto, que poderiamos falar dunha auténtica cultura de carrexo, que non é senón a esencia de Fisterra, a memoria viva do noso xeito de afrontar o mundo e os seus problemas. En definitiva, no carrexo conflúen a historia e a tradición, a cultura e a identidade, para dar lugar a ese feito tan inexplicable coma fermoso que é a cultura de Fisterra. E aínda hai algúns fisterráns que empregan a palabra “carrexo” de xeito despectivo, podéndose escoitar cousas coma “Esa calle non é máis ca un carrexo”. Eu, pola contra, coido que debemos protexernos de calquera tipo de autoxenreira –que diso xa temos bastante na nosa Fisterriña- e sentir un pouco de fachenda polas nosas cousas, por aqueles elementos da nosa identidade que nos fan ser o que somos. Por iso mesmo eu substituiría a denominación oficial de moitas das vías da nosa zona vella. En moitos casos vemos denominacións coma “Rúa”, “Calella” ou “Travesía” para referirse a determinadas vías que sabemos de sobra –e así está gravado a lume na nosa conciencia colectiva- que son carrexos, e a moita honra. Se por min fora, esas rúas amosarían nos seus xa tradicionais carteis azuis –por suposto-, denominacións coma “Carrexo do Centolo”, “Carrexo da Carrasqueira” ou “Carrexo das Angustias”.

Prazas

Outro aspecto que temos que comentar do noso casco histórico é a organización do espazo. Coma xa dixemos, esta área foise conformando de xeito natural ó longo da historia, adaptándose ás necesidades de cada intre. As casas da Serca, por exemplo, son máis pequenas e semellan máis apertadas e superpostas, o que amosa a súa antigüidade.

Segundo foi crecendo a vila, abríndose a novos espazos, os fisterráns tiveron o acerto de deixar áreas abertas que serían lugares de lecer e de intercambio social e cultural: son as prazas, que se distribúen ó longo e ancho da vila. Algunhas xurdiron coma ancheamentos naturais das rúas máis importantes. É o caso da Praza do Ara Solis, que se ben conta coa Capela de Nosa Señora do Bonsuceso a modo de edificio principal, non cabe dúbida de que non foi unha praza proxectada, e que o seu espazo non é máis ca un cruce de rúas que facilitaron un ancheamento da Rúa do Ara Solis. A Praza do Campo, nembargantes, ten toda a pinta de ter sido un lugar de lecer e de esparexemento, polo que hoxe conta cun primoroso xardín e uns cantos bancos que precisan dunha renovación urxente. A Praza da Serca, pola contra, non é máis có espazo natural que ficou entre a vila e o antigo porto, polo que sen dúbida a súa categoría de praza foi adquirida máis recentemente. A do Pósito é unha praza que ten a súa razón de ser na importancia do seu edificio principal: a Confraría de Pescadores. É unha praza aberta, adicada hoxe en día á figura de Don Francisco Esmorís Recamán, mais que tamén adoece dalgún elemento decorativo que a faga máis vistosa.

Así e todo, o corazón principal da vila e o seu núcleo vital máis evidente é a Praza da Constitución, nome que recibiu nas últimas décadas, pero que nunca puido suprimir aqueloutra designación pola que é universalmente coñecida: “A Plasa”. Que para os fisterráns este espazo non conte con outra denominación identificativa demostra o que todos sabemos, pero que moitos alcaldes quixeron ignorar: que se trata da praza por excelencia, o espazo de encontro, de lecer e de esparexemento por antonomasia. Abicada entre tres barrios clave coma son A Serca, O Campo e A Capilla, acolle no seu seo gran parte da actividade social e cultural da vila. Non en van, foi escollida como lugar para a celebración do Gran Entroido de Fisterra, así como varios actos de gran importancia da Semana Santa e doutras celebracións relixiosas (ofrenda á Patroa, misa de Corpus, etc.) ¿Onde senón terían sentido as parodias e as coplas das comparsas do Carnaval? No pavillón non, dende logo.

A Praza da Constitución, antano corazón da vila,
hoxe fica convertida nun aparcadoiro público
FOTO: Iván Fraga

Pero se falamos da Plasa, hai un tema que non podemos deixar de obviar: a súa recente reconstrución. Aínda compartindo que a anterior Praza tiña que ser remodelada canto antes, o que se fixo non pode senón atraer os máis airados e pesimistas cualificativos. Converter un espazo de lecer que, ó longo de ducias de xeracións serviu para o intercambio social e o esparexemento dos fisterráns, nunha caste de aparcadoiro sen orde nin concerto, foi unha das medidas máis polémicas da década dos noventa e non é para menos. Eliminouse todo elemento decorativo para cubrir o chan de vulgar adoquín de aspecto industrial, engadindo unhas curiosas barras de forxado cunhas cadeas –que xa non existen- e salvando parte do desnivel cunhas escalinatas que, para colmo, foron recentemente decoradas con varios contedores de reciclaxe. A todo isto súmase o pésimo gusto á hora de escoller unhas árbores que, debido a moi diversos factores, non coinciden nin en tamaño, nin en especie, e nin sequera en aparencia. Estas árbores, que somentes serven para estorbar á hora de realizar actos, e que rompen por completo a visibilidade do espazo e o fan máis opresivo, frío e estraño, sobrepóñense hoxe por riba do mesmo cruceiro da fonte, e serven somentes para dar sombra ós coches que conseguen aparcamento.

Hai que facer algo grande coa Plasa de Fisterra: empregar un pavimento de granito do país, medianamente irregular e natural, que vaia envellecendo co tempo e que vaia a xogo coas casas que circundan o espazo e a fonte do cruceiro. Ampliar o espazo, reducindo a amplitude das escaleiras para que actos coma o Entroido ou o Encontro poidan realizarse con maior vistosidade. Hai que cortar esa ridícula arboleda e substituíla por grandes xardineiras de forxado con flores e árbores de menor envergadura, para que poidan ser retiradas cando algún acto así o requira, e dean á vez sombra e benestar. Eliminar ese absurdo aparcadoiro e colocar bancos e mesas de forxa que faciliten e inviten á xente a estancia nese lugar. Darlle vida, favorecendo a aparición de tendas e cafeterías que coloquen as súas terrazas e atraian ó turismo, e volvan a insuflar o aire da actividade nun lugar tan importante. Sería interesante, ademais, que nun lado se colocaran futbolíns, tamén de forxa ou dalgún material semellante, para que todo o mundo puidera xogar sen reservas, para facer de Fisterra o que sempre tivo que ser: a capital do futbolín. Todas estas cousas, por suposto, deberían poder retirarse para que, o Martes de Carnaval, houbera espazo suficiente para montar unhas gradas dignas dunha festividade de tanto calibre.

Historia da zona vella de Fisterra

Se penetramos na historia do noso casco histórico estamos a profundar, en primeiro lugar, no pasado da vila en si. Non esquezamos que, ata non fai moito, a inmensa maioría da poboación de Fisterra concentrábase nestes tres ou catro barrios dos que estamos a falar. Pero vaiamos por partes.

Teriamos que trazar, en primeiro lugar, unha descrición concisa de cómo estaba distribuída a poboación fisterrana antes da fundación da vila actual. Non hai dúbida algunha de que o núcleo urbano co que hoxe contamos data da Idade Media, polo menos se atendemos ás probas históricas ou, sinxelamente, á lóxica. Algúns opinamos que, ata ben entrado o Medievo, o istmo fisterrán era, cando menos, inhabitable. Adoita falarse de que o Promontorium Nerium era unha illa, pero quizais esta lenda habería que matizala. A xeoloxía podería rebelarnos que a composición do terreo desta zona é extremadamente areosa, nunha ampla franxa que une Mar de Fóra coa Langosteira, mais tamén é certo que o lugar onde se abica a vila de Fisterra é un lugar pedregoso, polo que resulta difícil xustificar que esa zona, ademais tan elevada –coma xa dixemos-, estivese somerxida nos tempos antigos. Posiblemente, e aventurando unha hipótese, o que habería na zona que hoxe coñecemos como A Charca sería un amplo sistema dunar cuia morfoloxía distaría moito de ser estática. Posiblemente fose unha zona húmida, unha especie de marisma atravesada polo mar coas mareas altas, e que faría imposible un acceso continuo e estable, e moito menos un establecemento humano. Aínda así, tampouco hai dúbida de que o Promontorium Nerium estaba habitado dende a Idade de Bronce coma mínimo, mais non nos lugares onde o está hoxe. Así o amosan as probas arqueolóxicas.

No Val de Cabanas estivo, a bo seguro, a primitiva poboación
fisterrana
FOTO: Arquivo propio

A tradición historiográfica abica tres núcleos poboacionais no noso monte sagrado: a Ínsua (cuias orixes e historia procuraremos resolver nun futuro), San Guillermo (onde todo apunta a que había un castro, deshabitado antes da súa romanización), e Vilar Vello, que estaría situado no Val de Cabanas. Para a meirande parte dos historiadores, o núcleo poboacional principal sería o Val de Duio, paulatinamente abandonado a favor da vila actual de Fisterra.

Con respecto a Vilar Vello, habería moito que falar do tema, polo que non imos centrarnos moito aquí. Somentes dicir que, moi probablemente, a súa denominación sexa recente. Sen dúbida, xurdiu cando xa existía a Fisterra actual, posto que se hai un vilar vello, tiña que haber tamén un vilar novo, que sería a capital municipal onde está situada hoxe en día.

O dato chave que debemos dilucidar xira en torno ó intre no que este lugar ficou deshabitado para dar lugar á Fisterra actual. Moi posiblemente, este foi un proceso gradual e non un éxodo repentino. Cando a finais do século XI remitiron os saqueos dos viquingos daneses e doutros pobos semellantes, a seguridade voltou ás costas atlánticas, provocando un achegamento natural ó mar. Tendo en conta o inútil que é o solo de Fisterra en canto a cultivos, debido principalmente ó efecto devastador do salitre, o lóxico era que a poboación procurara o sustento no océano. A rada da Ribeira era perfecta para o establecemento dunha pequena flota pesqueira e para outras actividades de recolección marisqueira, o que supuxo unha axuda importante para estes habitantes medievais. Ademais, entre os séculos XI e XII produciuse en toda Europa un incremento demográfico debido a múltiples factores, o que favorecería este cambio de ubicación cara un lugar máis amplo e igual de protexido. Así, Fisterra abandonou a protección do seu monte sagrado e, pouco a pouco, foise despoboando Vilar Vello. A pregunta é: ¿Por que non aconteceu o mesmo coa Ínsua? Quizais porque os habitantes deste lugar estaban máis apegados ás actividades agropecuarias ó contar cunha terra máis adecuada, o que fixo que a creación da nova Fisterra non lles resultara atractiva.

Outro factor que puido favorecer o nacemento da nova vila sería o florecemento da actividade comercial nas rutas marítimas, máis seguras ó remitir as segundas invasións entre finais do século XI e principios do XII.

Outra pregunta á que debemos buscar resposta é a de por que os fisterráns non optaron por establecerse na Langosteira, en vez de elixir a Ribeira e Calafigueira. Sería o máis lóxico, tendo en conta a inmensa riqueza natural que contén este criadeiro natural que é a baía da Langosteira. A resposta posiblemente debemos atopala en que, por aquel entón, a morfoloxía da zona aínda non estaba de todo conformada, e que non se pechara de todo o estreito entre o Val de Duio e o Promontorium Nerium. Ademais, a Ribeira debeulles parecer moito máis adecuada para a construción e o cultivo a escala doméstica, tendo en conta que, polo menos, nesta zona non había tanta area. Isto explicaría tamén o sucesivo despoboamento do Val de Duio, no cal hoxe quedan somentes unha ducia de aldeas esparexidas nas zonas máis estables.

Supoñamos que, nun principio, algúns dos pescadores que habitaban Vilar Vello optaron por construír pequenas cabanas na zona da Ribeira para o seu material, comezando a fondear alí as súas primitivas barcas de pesca. Finalmente, moitos tomarían a iniciativa de trasladar os seus fogares a ese entorno, animados polas pacíficas condicións históricas do momento. Ese intre, que puido acaecer en torno ás derradeiras décadas do século XI (como sostén Ínsua Trava), foi decisivo para a historia da vila: precisamente é aí cando nace o barrio primitivo en torno ó que iría medrando Fisterra: A Serca.

A Serca

O barrio da Serca constitúe o núcleo primitivo da actual capital municipal
FOTO: Iván Fraga

Ínsua Trava opina, coma min, que esta zona é a máis antiga de Fisterra. Hai datos dabondo como para soster esta hipótese. Para comezar, o seu mesmo topónimo pode facer referencia ás primitivas murallas que “cercaban” o núcleo poboacional. O problema reside na imprompta que deixaron no noso maxín as películas e os libros en torno a este asunto. Na Alta Idade Media unha muralla non tiña por que ser de pedra, e de feito estas eran bastante raras e moi moi caras. Tendo en conta a pobreza que asolagaría esta zona, o máis probable é que fose, ou ben unha sinxela empalizada de madeira, ou ben un valado de terra dende o alto do cal se situarían as defensas humanas. Na miña humilde opinión, e atendendo á morfoloxía actual da vila, esa muralla podía non ter sequera existido na Idade Media: a Serca non é senón un pequeno outeiro sobre o mar, que sería defensa máis que suficiente ante calquera ataque. Existiron unhas murallas de pedra, coma nos rebela Jerónimo del Hoyo en 1607, mais xa nesa época somentes quedaba en pé unha parte. Descoñecemos de pleno a estrutura de dita fortificación e a época na que foi erguida, mais Ínsua Trava danos uns trazos xerais obtidos por simple intuición. Para el, a muralla rodearía a vila seguindo unha liña irregular entre a Rúa do Centolo, a Rúa Real, a Plasa, a Rúa da Praza e a Rúa da Mariña, ata onde está o Mercado Municipal. A distribución radial das rúas revelaría tal feito, mais non comparto con el a opinión de que a porta podería estar abicada onde hoxe comeza a Rúa do Centolo. Posiblemente baseouse na importancia da Rúa Real, mais tampouco podemos precisar cando se converteu na arteria principal da vila. É máis, ningunha das súas casas semella dunha antigüidade previa ó século XIX, aínda que isto tampouco é un indicativo.

A Praza da Cerca está situada no alto do outeiro
que protexe a baía da Ribeira
FOTO: Arquivo propio

Na miña opinión, a distribución radial das rúas é común a calquera vila mariñeira xurdida en torno a unha baía semicircular, polo que non é un dato relevante. Ademais, quero supoñer que a porta estaría nun lugar moito máis en liña co Camiño da Barcia (Camiño Covo), orixinario punto de acceso á vila, precisamente pola zona coñecida como Atalaia, ou lugar de vixilancia. Posiblemente a porta estaría nun punto próximo por onde a Rúa do Carme entra na Plasa, ou pola costa que une a Rúa do Campo coa Rúa Real. En todo caso, semella claro que o barrio do Campo ficaba extramuros, a xulgar polo seu mesmo topónimo.

Pode que o Chalé de Vilas, posiblemente a vivenda máis antiga de Fisterra, formara parte de dita estrutura defensiva, o que nos faría pensar que a porta de acceso á vila puido ser precisamente esa. Ademais, permitiríanos afirmar que precisamente por aí ficaría pechada a muralla, rodeando xustamente o barrio da Serca e culminando cunha torre defensiva dirixida ó mar.

O lego que hoxe pasea pola baía da Ribeira pode pensar, e non sen razón, que o Chalé de Vilas non é máis ca un edificio moderno, de estilo neomedieval coma tantos que se construíron durante a ditadura franquista ou a principios do século pasado. Nembargantes, basta botarlle unha ollada a calquera foto anterior ós anos cincuenta para apreciar a antigüidade do edificio e ver ás claras que sen dúbida leva aí dende o Medievo. Nesas imaxes antigas vese como a torreta foi construída sobre a pedra natural do outeiro da Serca, a cal precisamente se elevaba sobre o mar no alto dun muro de contención erguido directamente sobre a praia. A forma primitiva do barrio suxire que por aí ficaba pechada a muralla, pois o Chalé de Vilas caía directamente sobre o mar. Sen embargo, a súa estrutura foi terriblemente modificada nas últimas décadas, ficando somentes a parte inferior: observando a forma das pedras que conforman o edificio, apreciamos que as pezas de granito do país ata unha altura dun metro sobre a arcada son de mampostería, moito máis gastadas que as da parte superior. Nas imaxes antigas vese unha soa fiestra, e un teito de dúas augas coma unha casa máis. Hoxe amósanos unha fiestra tripartita nun estilo ecléctico moi do XX, así como un teito almeado que, ademais de bastante hortera, se ve que procura imitar o estilo medieval. Así e todo, o que máis chama a atención segue a ser a arcada, formada por tres vans, o central apuntado, que revela que o edificio non pode ser anterior ó século XIV, quizais o XV. Tamén a porta, cun arco ben curioso, semella ser a orixinal. Polo demais, o Chalé de Vilas segue a ser un dos edificios máis interesantes do casco histórico, e posiblemente unha das poucas casas medievais que fican en pé. A súa contundente figura segue a vixiar a baía da Ribeira, e non son poucos os que se deixan levar pola beleza das imaxes da praia e o Castelo dende o interior do seu elegante arco apuntado.

Pero seguindo coa historia da Serca, no século XVIII comezamos a ter os primeiros datos fiables sobre a distribución urbana de Fisterra. Na “Carte de la Baye de Corcubión”, do ano 1764, e que se pode contemplar no Arquivo do Reino de Galicia, observamos a vila en torno a un edificio eclesiástico que, sen dúbida, é a Capela de Nosa Señora do Bonsuceso. Neste mapa, dun gran primitivismo, o que máis chama a atención é que a vila semella situada sobre un pequeno outeiro, o que sen dúbida debeu ser un dato relevante para o debuxante.

Máis interesante é o plano elaborado para o proxecto primitivo do Porto de Fisterra, debuxado polo enxeñeiro Eustaquio Giannini no ano 1791 e que se garda no Museo Naval que, curiosamente, está en Madrid. Neste mapa, vemos algo moi chamativo: hai un total de doce mazás ou bloques de vivendas en torno á Praia da Ribeira, precisamente onde hoxe está A Serca. Apreciamos tamén un pequeno regato atravesando a praia, manancial que moi probablemente proviña desa zona húmida que ata non fai moito precedía á praia na súa zona central, e onde hoxe podemos admirar o fermoso esqueleto dun edificio a medio construír, sen dúbida a máis grave das atrocidades urbanísticas na Fisterra da década pasada. Tamén pode ser o regato que pasaba ata non fai moito por detrás de San Jurjo, e que lle deu o nome á Rúa do Río. En todo caso, vemos neste plano unha curiosa formación de edificios, establecidos sen orde nin concerto sobre a ampla Praia de Calafigueira e o que parece o seu sistema dunar. A xulgar polo xeito no que están debuxados, en liñas descontinuas, podería tratarse dun conxunto de casetas ou cabanas de pescadores, así coma outro regato que baixa polo centro, moi probablemente dende a Mixirica. Custa imaxinar a zona da Frontera coma un complexo de dunas, adobiado con pequenas e ruinosas casetas onde os mariñeiros gardarían os seus apeiros de traballo. Sen embargo, puido ser esta a orixe do desprazamento da vila cara a estoutra parte, un desprazamento que non se consumaría ata a construción do novo porto, nos anos cincuenta do século XX.

Hai un detalle curioso tamén nese mapa, e é que no extremo da punta que separa a Ribeira de Calafigueira podemos apreciar un pequeno edificio cadrangular que ben pode ser aquela pequena casiña de pedra con teito de catro augas e as puntas elevadas ó estilo oriental. Ese enigmático edificio, que foi derribado e reconstruído recentemente, era ata fai ben pouco unha das siluetas míticas da nosa zona vella.

O que está claro é que, polo menos ata o século XIX, Fisterra era pouco menos que A Serca. A disposición das súas vivendas, conformando estreitos e labirínticos carrexos, tan misteriosos coma fermosos, revélanos a súa antigüidade. Asemade, as súas casas terreas (dunha soa planta), algunhas con pórticos que nada teñen que envexar ós de Muros, e con estrañas e curiosas morfoloxías (muros circulares, desaugadoiros de pedra, atrios con columnas…) fannos dicir, sen temor algún, que estamos ante o núcleo orixinario de Fisterra.

O Campo

O Campo foi unha antiga zona extramuros onde se levaban a cabo actividades agropecuarias, coma comple-
mento das capturas pesqueiras
FOTO: Iván Fraga

Outro dos barrios máis carismáticos e curiosos de Fisterra é O Campo. O seu nome suxire unha zona extramuros, moi pouco poboada ata tempos recentes, e onde se levarían a cabo actividades agropecuarias complementarias das tarefas mariñeiras. Coma probas, a proximidade de dous regatos coma son o que hoxe está na zona coñecida precisamente coma “O Río”, e a Mixirica; así coma a pervivencia aínda hoxe dunha fermosa cabaceira, a única urbana coa que contamos (imos ignorar a recentemente colocada na Mixirica).

A finais da Idade Moderna, as vilas comezaron a botar abaixo as súas murallas para deixar medrar libremente o espazo urbano. O Campo sería unha ampliación do núcleo orixinario. Estamos a falar dunha época na que non existía ningún tipo de plan urbanístico nin de ordenación construtiva, polo que se seguirían criterios funcionais. Isto provocou que O Campo ficara conformado coma outro labirinto de carrexos, máis amplos e aireados que os da Serca, pero igual de chamativos. Cando este barrio se comezou a ampliar, posiblemente no século XIX, chegou a converterse na zona máis habitada. O lugar de ninguén onde rematarían as murallas ficou limpo de vivendas, conformando a Plasa, que foi máis amplamente aberta no século XX, cando se derrubou unha pequena mazá de vivendas que ficaba no medio e medio. A construción do seu cruceiro, posiblemente do Barroco, pode revelarnos a antigüidade deste espazo, precisamente a finais da Idade Moderna (finais do XVIII ou principios do XIX). A fonte foi, probablemente, o motivo polo que este lugar foi considerado o corazón da poboación.

Se temos que facer un inventario de edificios interesantes neste barrio, habería que citar un que fica entre a Praza do Campo e a Rúa do Carme, cuia morfoloxía de planta circular chama moito a atención. Tamén o edificio onde hoxe está o forno da Panadaría Velay semella de importancia nun pasado. Hai quen chega a dicir que era alí onde estaba o Hospital de Peregríns medieval, dato que teño sen confirmar, mais que pode resultar importante para futuras investigacións neste senso. Tamén o seu material chama a atención, pois está construída en granito rosa, coma o que dan as canteiras do Pindo. Doutra banda, o seu tamaño e o seu aspecto macizo dan tamén boa conta da importancia que puido ter este edificio nun pasado.

Polo demais, no Campo vemos a mesma morfoloxía que nas casas doutras zonas da mesma época, coma San Jurjo ou o Cabo da Vila: vivendas de pedra de dúas augas, cos vans lixeiramente arqueados, seguindo series continuas de fiestra e porta na planta baixa e grandes aberturas no piso superior. Algunhas contan tamén con horta, o que resulta de todo punto revelador: noutras zonas máis antigas como a Serca ou a Plasa non vemos estes pequenos terreos; mais no Campo, tendo en conta a súa orixe agropecuaria, ten moito sentido.

De orixe barroca, o barrio da Ca-
pilla é un dos máis dotados en
canto a beleza artística
FOTO: Iván Fraga

A Capilla

O barrio da Capilla xurdiu, sen dúbida, en torno a este templo de gran importancia. Tamén a súa fonte puido ser decisiva para que nos seus arredores apareceran edificios de diversa índole. Nos mapas do século XVIII vemos xa vivendas ó redor da Capela, e sabemos que polo menos unha delas é medieval. Falo dese antiquísimo edificio de pezas de cantería combinadas con mampostería de menor calidade, onde podemos apreciar un gran escudo nobiliario e un reloxo de sol de mármore de misteriosa orixe. Popularmente considérase que nesa casa vivían os mesmos señores que construíron a Capela, o que sen dúbida tería moita lóxica. Tamén se di que foi erixida pola Raíña Lupa, mais isto pode deberse a unha confusión co nome dalgunha das nobres señoras que alí viviron. Outros opinan que era un antigo hospital de peregríns, o que pode ser certo pero que me vexo incapaz de demostrar. En todo caso, teriamos que pararnos aquí a desglosar a completa relación de familias polas que pasou a vivenda, así como todas as lendas que xiran ó seu redor, mais para iso precisamos doutro artigo, que sen dúbida redactarei nun futuro para falar da Capela e dos edificios relacionados.

Polo de agora, digamos que está claro que xa no século XIX estaba conformado o barrio da Capilla, precisamente cando comezaron a xurdir nos arredores vivendas –a maioría de dúas plantas- e se ampliou a zona do Campo cara ó sur. As vivendas que se estenden ó longo da Rúa de Arriba e dos carrexos circundantes manteñen as mesmas series estéticas que no caso do Campo, o que quizais demostra que a vila puido ampliarse por dúas frontes: cara o Campo, e cara a Capilla. Sen dúbida, o Cabo da Vila foi unha extensión posterior.

Pouco máis podemos dicir do barrio da Capilla, porque tampouco contamos con demasiados datos. Nembargantes, eu atreveríame a afirmar que naceu precisamente trala construción da Capela, da cal teremos que falar noutra entrada. En todo caso, o barrio non semella anterior ó século XVIII, se ben xa a principios do XX podemos velo cun aspecto idéntico ó actual, repleto de casas de orixe burguesa e señorial, moitas delas auténticos pazos sen capela (especialmente nas Rúas do Ara Solis e a Capela).

A Rúa Real

A súa importancia estratéxica fixo dela parte do
Camiño que leva á Fin do Mundo, e vese transita-
da todo o ano por multitude de peregríns
FOTO: Arquivo propio

Como arteria principal da vila, a Rúa Real segue mantendo o seu encanto e a súa importancia coma corazón vital de Fisterra. Chama a atención o gran número de vivendas de pedra, moitas delas sen dúbida pertencentes á pequena burguesía mariñeira do século XIX. Lembra, en certo modo, ó Cabo da Vila, polo que este último puido ser unha ampliación tardía da Rúa Real, precisamente cando o antigo camiño que baixaba da Atalaia perdeu importancia a favor das novas vías de comunicación, que descendían, coma hoxe, pola Avenida da Coruña.

En imaxes dos anos trinta, e incluso posteriores, vemos que Calafigueira era un amplo areal que chegaba moi por riba de onde hoxe está a universalmente coñecida como “Casa da Lavanca”. A Rúa Real estaba conformada por vivendas que, coma xa dixemos, chegaban ata o mesmo mar, tendo algunhas os cimentos somerxidos coa preamar. Vemos xa as típicas galerías, e mesmo algunha que outra desas casas están exactamente igual que a día de hoxe. Na zona onde hoxe temos a praza da festa, no medio e medio do Muelle, vemos aínda a finais dos cincuenta unha serie de leiras de gran amplitude onde hoxe fican diversos edificios de factura moderna. Así e todo, as vivendas que precedían a ditos terreos amosaban tamén amplas galerías, se ben semellan casas de maior categoría (en tamaño e aspecto) que as que están cara a Frontera.

O Castillo e San Jurjo

Algúns pensan que o nome da rúa de San Jurjo deriva do famoso xeneral franquista, mais sabemos de sobra que o topónimo é anterior, e fai referencia a un santo. Descoñécense as causas polas que esta zona se chama así, mais sen dúbida algunha razón debe ter. Quizais nun pasado remoto existiu alí algún edificio consagrado a dito santo, ou pode facer referencia a calquera anécdota histórica que, por descoñecida, resulta polo de agora irrelevante. O caso é que estamos ante unha das vías máis importantes de Fisterra, tanto pola antigüidade, coma por constituír un dos lugares máis clásicos e fermosos da vila. A este humilde fisterrán úneo un sentimento especial cara San Jurjo, quizais porque tivo o honor de nacer e pasar os seus primeiros anos alí, mais o certo é que ningún visitante fica indiferente ante esas dúas perfectas liñas de vivendas de semellantes –que non idénticas- características, pintadas coas vivas cores típicas das vilas mariñeiras máis enxebres. Son todas vivendas de dúas plantas, con detalles estéticos semellantes: teito de dúas augas orientadas á rúa, pequenas leiras na parte traseira; balcón ou galería na fachada posterior, e arcos lixeiramente suxeridos nos vans, abertos a través de macizos muros de cantería. As pinturas e as chamativas baldosas son detalles das últimas décadas, pero aportan un toque pintoresco que non desmerece para nada o lugar.

A importancia desta humilde rúa de mariñeiros e amas de casa tivo que ser chave nun pasado. Quizais porque alí está a casa reitoral, ou ben porque era a única vía de acceso á Igrexa e ó Promontorium Nerium. Non en van, o cruce de camiños onde remata leva por nome “O Buen Camino”. Nesa importante encrucillada atópanse as que sen dúbida eran as arterias vitais da vila: a Rúa do Ara Solis, que unía coa Plasa e a Rúa Real; e San Jurjo, que levaba directamente ó antigo porto: A Ribeira. Para maior satisfacción dos habitantes deste barrio, por detrás das vivendas, precisamente por onde amosaban –e seguen a amosar- unhas pequenas hortiñas, pasaba un regato, hoxe desaparecido por mor dunha pequena pero funcional praciña. Por onde pasaba aquel manancial vemos hoxe unha rúa que alguén, nun alarde de imaxinación, bautizou como “Calle del Río”.

San Jurjo era o primitivo camiño de acceso á igrexa
e ó Monte do Cabo
FOTO: Iván Fraga

Non existe foto desa zona onde non aparezan as dúas liñas de vivendas de San Jurjo nun estado idéntico ó actual, polo que podemos estar ante unha das rúas máis antigas da vila, aínda que é difícil precisar unha data de orixe.

Nas imaxes dos anos cincuenta vemos tamén a Praza do Pósito (hoxe Praza de Don Francisco Esmorís Recamán), co gran edificio da Confraría co aspecto actual. Quero pensar que dita construción –pola súa morfoloxía e ubicación- foi feita precisamente para esa función, mais non teño probas de tal feito.

É importante tamén destacar que esa pequena liña de casas que adobían a rúa que une o Pósito co Castelo de San Carlos están tamén en tódalas imaxes co seu aspecto actual. Posiblemente daten da mesma época que as de San Jurjo, hipótese apoiada ademais polo feito de que teñen un estilo moi semellante.

Sen embargo, nesta zona o edificio que máis chama a atención é a coñecida como “Casa xudía”. Trátase dunha pequena vivenda que hoxe fica adosada ó Mercado Municipal, pero que segue a fascinar pola súa chamativa e curiosa morfoloxía. É unha estrutura cadrangular, de grandes bloques de granito do país, cun teito de catro augas e unha estraña ubicación dos vans. Conta cunha gran porta na planta baixa, aberta no lado esquerdo e ollando ó mar. Dita abertura é un gran arco lixeiramente apuntado que amosa unhas desproporcionadas dovelas, destacadas posiblemente por motivos estéticos. Unha pequena fiestra cadrangular fica aberta na planta alta, no lado contrario á porta inferior ao mesmo tempo que outra xanela máis grande na planta baixa, aberta posiblemente en tempos recentes. O curioso da vivenda reside, nembargantes, na fermosa escalinata de granito que arrodea a estrutura principal pola súa cara sur, facendo que, se baixamos dende a Capilla, a casa semelle redonda. Dita escalinata leva a unha porta no segundo piso, allea ó edificio principal, e cuia utilidade me resulta imposible de adiviñar.

Descoñezo tamén o motivo polo que os fisterráns relacionan esta vivenda co mundo hebraico, mais ben pode ser porque a forma da porta inferior lles lembre a algún tipo de estilo oriental. Tamén pode ser que forme parte do imaxinario colectivo por mor dun feito real, hoxe esquecido, como adoita suceder. En todo caso, todo o mundo asegura que é medieval, e ben puidera ser, pero resulta tamén imposible de demostrar. Non teño tampouco ningunha fotografía antiga onde apareza, pero confiemos na intuición e na tradición local, feitos que ademais están avalados pola estraña morfoloxía da vivenda.

O Cabo da Vila

Polo Cabo da Vila entra o Camiño Xaco-
beo na capital fisterrana
FOTO: Iván Fraga

O propio nome popular da rúa suxire unha zona exterior, mesmo afastada do núcleo poboacional principal. Como xa dixen, ben pode ser que se trate dunha ampliación da Rúa Real cara os novos camiños, posiblemente do século XIX. Nembargantes, é indubidable que o carisma e a historia deste barrio deben ser tidos en conta. Para comezar, no Cabo da Vila houbo, coma mínimo, dúas fábricas de salazón: onde hoxe está a Casa do Concello, e a antiga casa de Don Paco. Teño tamén que redactar algún día un artigo sobre a industria conserveira en Fisterra, polo que non nos imos centrar agora nestes edificios.

Aínda que no complexo que conforman as rúas de Santa Catalina, Patres, Carrasqueira e a Avenida da Coruña podemos atopar interesantes exemplos de vivendas antiquísimas dunha soa planta (como as que están un pouco máis arriba da Praza do Concello), o certo é que a calidade das casas destas rúas é superior á doutras zonas da vila. Para comezar, xa nas fotos antigas vemos que son vivendas de tres plantas ou máis, con complexas galerías de madeira sobre a rúa e seguindo unha liña imaxinaria perfecta que non se ve en zonas coma O Campo ou A Serca. Vemos que, se ben os vans amosan unha estética e unha serie moi semellante á doutras zonas, o traballo de cantería é de maior calidade e ten detalles que nada teñen que ver con casas como as de San Jurjo, por poñer un exemplo.

A orixe do topónimo si que está clara: o nome de Santa Catalina deriva dunha antiga capela que houbo ata o século pasado, coma xa dixemos nun artigo anterior.

Na miña opinión, todos os datos que acabamos de expoñer demostran que este barrio é máis recente, o que non lle resta valor. Hai quen opina que o Cabo da Vila puido xurdir da necesidade de darlle vivenda ós empregados das fábricas de salazón dos arredores, o que explicaría o aspecto case burgués de moitas delas. En todo caso, ficamos á espera de novas probas históricas.

Conclusións

Poderiamos falar moito máis do casco histórico de Fisterra, pois cada un dos seus edificios e cada unha das súas rúas gardan moita historia e moito pasado no seu seo. Nembargantes, neste caso preferiría facer fincapé noutros aspectos, ademais do histórico. Falabamos antes do valor do carrexo no tocante á identidade de Fisterra, e quixera poñer punto e final a este humilde estudo retomando un pouco esa idea.

Ó principio dicía que temos ó noso redor moitos cascos históricos de gran renome, mais o certo é que neses casos soen destacar por un aspecto en concreto: por exemplo, o de Muros destaca polos arcos abertos ó mar, namentres os de Cée e Corcubión chaman a atención pola gran categoría e riqueza das súas vivendas burguesas. Posiblemente o noso non chegou a ser tan coñecido precisamente porque non conta cun só elemento que destaque sobre os demais, pero o certo é que a zona vella de Fisterra ten un pouco de todo: igrexas, cruceiros, fontes, vivendas de todo tipo e condición, torretas medievais, cabaceiras, prazas, xardíns, edificios nobres, edificios burgueses, edificios pobres, carrexos, rúas, escaleiras, pendentes, galerías… pero, sobre todo, ten pedra e máis pedra. Nesa variedade tan complexa está a riqueza histórica e artística da nosa zona vella.

E sen embargo, na miña opinión o que importa no casco urbano de Fisterra non é o aspecto material e artístico; nin sequera o histórico. Para min, o que fai que o casco antigo de Fisterra sexa especial e único reside precisamente nos aspectos inmateriais e abstractos que constitúen a base fundamental da nosa identidade ¿De que valerían os carrexos se non escoitáramos ó pasear por eles a voz das vellas falando á par que absorben o mate a iso das cinco? ¿Para que quereríamos prazas se os rapaces non xogaran alí ó fútbol, ó brilé ou a cambiar cromos? ¿Que significarían as galerías se non compartiran fachada coa roupa recén lavada tendida ó vento do nordeste? Eis a importancia fundamental do casco histórico de Fisterra: o seu significado poético e sentimental en todo canto a idiosincrasia se refire. Por iso temos que conservar, protexer e promocionar o casco histórico de Fisterra. Temos que darlle vida, outorgarlle o alento vital que precisa para que non se converta nunha zona morta. Temos que impulsar a realidade das persoas que viven cada día as rúas de Fisterra, alentar que se valore e respecte o entorno físico e espiritual no que se desenrola ese milagre da historia que é a cultura de Fisterra.

Por iso eu reclamo aquí e agora que debe vivir por sempre a esencia da Fisterra profunda, da Fisterra viva, da Fisterra auténtica, única e carismática. A modernidade debe saber convivir con aquelas cousas que son de verdade importantes, esas pequenas e sinxelas cousas que tiveron sempre un lugar nos nosos corazóns e na nosa memoria, aínda de xeito inconsciente. Somentes así pode afrontarse de xeito san e positivo un progreso ó que tampouco debemos nin queremos renunciar.

Porque estamos atados por sempre ó granito e á sombra, á humidade e ó verdín das esquinas; á escaleira, á rampla e á ruela; á galería, á fonte e ó balcón aberto ó mar nos amenceres; ó mate quente enriba do tapete de encaixe e á roupa colgada con pinzas sobre a pota do caldo. Estamos unidos de xeito innato ó carrexo e á súa cultura, á esencia mesma da nosa colectividade, á entidade física que nos obriga a compartirmos un espazo vital que nos moldea. Porque sen carrexos non hai memoria, nin pasado, nin cultura nin identidade.

Porque, parafraseando ó noso rianxeiro universal, se aínda somos fisterráns… é por obra e graza do carrexo.

LINGUA E HISTORIA: O nome das cousas (e II)

2011-10-04T18:24:00.017+02:00

Continuamos a investigación que deixaramos pendente na entrada anterior, rematando co estudo sobre a toponimia de Fisterra. Na primeira parte falaramos xa da importancia da toponimia para as investigacións históricas e culturais, e profundamos xa nalgúns topónimos. Concretamente, falaramos daqueles que denotan a función dun lugar (facendo especial fincapé nos casos da Langosteira, o Facho, ou Mallas), mais quédannos aínda todos os demais. Nesta entrega veremos algúns dos topónimos máis interesantes, importantes e polémicos coma A Ínsua, O Centolo, A Nave ou Duio, entre moitos outros.

_____________________________________

Topónimos que denotan a situación ou morfoloxía dun lugar

Englobamos aquí unha serie de topónimos relacionados polo xeral con cuestións de tipo xeográfico e orográfico. Son dos máis doados de analizar, pois moitas veces é a propia intuición a que nos leva polo camiño correcto. É o caso do Montarón, que significa “outeiro ou elevación prominente e que domina un terreo máis baixo”. Existe tamén a forma deturpada “Monteirón”, coas mesmas repercusións. No SigPac atopamos a chamativa forma de "Montarón de Rosario", mais semella referirse a ese pequeno outeiro situado nas chairas que hai por detrás da Rúa Montarón propiamente dita, cara o lado da Charca, e onde aínda hoxe podemos ver sempre algún rebaño de ovellas pastando pracidamente. Descoñezo a orixe e a antigüidade deste nome, posto que non existe documentación sobre o mesmo, mais parece bastante recente. Tamén nomes como "A Charca" semellan ter que ver coa morfoloxía da zona, neste caso concretamente coa humidade na que se asenta este barrios das aforas.

Un caso polémico: A Ínsua

A importancia do topónimo da aldea da Ínsua ten que ver con que se ten intentado demostrar a través del a hipótese de que na Antigüidade o Promontorium Nerium estaba separado de terra firme. E é que, en calquera caso, non parece existir dúbida sobre a orixe etimolóxica: “insula, insulae”, que en latín podía significar, ou ben “illa”, ou ben “grupo de casas, veciñanza”. Para José R. Ínsua Trava, especialmente interesado posto que levaba tamén a palabra no apelido, quizais sexa correcta a segunda das definicións expostas máis arriba. Non para moito a analiza-la evolución lingüística, e limítase a dicir que nos dicionarios de galego aparece “ínsua” definida como unha illa fluvial, mais afirma que das moitas Ínsuas que coñece por todo o país, ningunha cumpre esta característica. Ademais, para Pepe do Albañil o galego ten o termo “illa”, que opón impunemente a “insula”, mais coido que este criterio non ten validez algunha, posto que os topónimos non sempre teñen que ver co que sae nun dicionario do século XXI, e poden ter relación con significados orixinarios ou con outros de carácter transitorio xa perdidos no tempo. Ás veces queda o topónimo e, aínda que mude o significado na fala da palabra da que deriva, non ten repercusións no nome en si.

Neste plano podemos ver a altitude máxima do istmo que separa
o Promontorium de terra firme: 31 metros. A media de altura é duns
15 metros sobre o nivel do mar

IMAXE: SigPac

O aspecto pechado dos angostos e arcaicos carrexos da Ínsua suxire que non ten por que ser absurda a hipótese de que “insula” facía referencia a unha veciñanza ou grupo de casas relacionadas entre si –“mazá de casas”, di José R. I. Trava-. Non o cre así Trillo Trillo (1982): “Comezamos o percorrido pola Ínsua, topónimo que suxire a consideración de que o promontorio puido ter sido unha illa en tempos remotos”. Esa é, ademais, a tese aceptada e asumida polo imaxinario colectivo, o cal xa di moito. Os fisterráns sabemos de sobra que o tómbolo sobre o que se asenta a nosa vila, situada entre Mar de Fóra e a Langosteira, non é máis ca unha masa de terra areosa, e que non é raro atopar cuncharedo ó traballar as leiras en zonas como A Charca.

Se o analizamos dende o aire, veremos ademais que a distancia que media entre Mar de Fóra e a Langosteira facendo unha liña recta por onde está o instituto Fin do Camiño é ínfima, e non ten por que ser absurda a tese de que na Antigüidade houbo nesa área un gran sistema dunar que se estendería pola parte oriental do Val de Duio. De feito, e coma podemos ver na imaxe extraída do SigPac, apenas hai grandes alternancias de altitude, e a cota máxima que se alcanza neste tómbolo é de 30 metros na zona central, arrodeado por chairas areosas que non superan os 15 metros de altitude. O Montarón e a Atalaia dunha banda (cunha media duns 50 metros de altitude, aproximadamente); e a Nave doutra, circundan este istmo areoso que, na súa zona máis estreita, non supera os catrocentos metros de ancho.

A gran humidade de todas esas zonas resulta cando menos chamativa, e poden ser restos dese estreito un tanto inestable e que, por mor da deposición de partículas, puido irse cubrindo ata desaparecer por completo. Non é un proceso estraño, mais habería que analizar en profundidade a incidencia das correntes mariñas, e outros factores –como os efectos fixadores da vexetación- nos que non imos entrar debido á ignorancia dun servidor. En todo caso si é certo que A Ínsua está situada precisamente no alto dunha estribación que preside esas zonas baixas que antano puideron ser a lingua de auga que atravesaba o tómbolo fisterrán. Podemos velo mellor nesta imaxe de satélite (altura: 4.500 metros), na que aparecen iluminadas as dunas, zonas baixas areosas e humidais.

Nesta imaxe de satélite iluminamos as zonas húmidas
que separan o Promontorium de terra firme

IMAXE: GoogleEarth

O documento máis antigo co que conto no que aparece A Ínsua é o Catastro do Marqués de la Ensenada (1753), onde aparece na súa forma actual. Nos documentos do século XIX (Incluído o mapa de Díaz Moreu antes citado, de 1879; e o Iglesario de 1867) tamén aparece como A Ínsua. A desaparición dos documentos da parroquia durante a Guerra de Independencia fan que sexa moi difícil atopar fontes onde corroborar a antigüidade do topónimo. En todo caso parece un nome xa moi estable, pois non semella ter mudado nin chisco nos últimos 250 anos, o cal tamén di bastante. Non imos ser nós os que avalemos esta hipótese nun cen por cen, mais hai que dicir que se a asumimos poderiamos explicar moitas cousas. O topónimo pode ser un trazo máis, un resto ou proba deixada a modo de agasallo polos séculos que podería apoiar (mais non corroborar por si mesma) a hipótese de que existiu unha Insula Finis Terrae, separada do mundo aínda máis, se cabe. Adicaremos neste blogue unha entrada propia á Ínsua. Prometido.

O Centolo e A Nave: a carón do Inferno

Se hai un caso particularmente curioso e doado de rastrexar é o do Centolo. Poderiamos pensar, ao igual que no caso da Langosteira, que ten algo que ver con este rico e prezado crustáceo das nosas rías. De feito, nun documental da TVE que aínda non fai moito que emitiron, empregaban o termo “Centolla”, amosando esa ignorancia despectiva tan mesetaria.

Coma ben saben os fisterráns, O Centolo é a nosa illa máis lendaria e mítica. Está situada enfronte á Punta dos Oídos, na cara exterior do Promontorium Nerium, separada de terra por un estreito con pouca profundidade que ten provocado algúns dos naufraxios máis soados da nosa comarca (Captain, Bitten, Blas de Lezo, etc.) O Centolo ten forma de besta, de esfinxe exipcia ou de león enfurecido que emerxe das augas. Non ten ningunha semellanza cunha centola, dende logo.

O primeiro que fixo unha análise –acertada, sen dúbida- medianamente ben documentada sobre este topónimo foi José R. Ínsua Trava. Coido que foi quen de dar coas orixes etimolóxicas, mais esqueceuse de dar explicacións sobre a) o motivo polo que esa illa foi designada con ese nome, e b) a evolución da palabra.

Semella que “Centolo” deriva do galego máis arcaico, máis primitivo e ancestral. Segundo Pepe do Albañil, a verba orixinaria sería “Centulo”, e así semellan corroboralo varias fontes orais consultadas por Ínsua Trava (mariñeiros aínda vivos de certa idade ós que cita coma persoas que aínda din “Centulo”). Mais… que é “centulo”? Vexamos as diferentes definicións que atopei:

1. Chaman así ó que na procesión do Corpus leva ou levaba, nalgunhas partes, un cencerro ó pescozo a quen en Castela chaman “caga-la-olla”. (Francisco Javier Rodríguez [1863]: Diccionario gallego-castellano)

2. Cagalaolla. (Xoán Manuel Pintos Villar [1865]: Vocabulario gallego-castellano)

3. O que na procesión do Corpus levaba e leva aínda nalgunhas partes o cencerro ó pescozo, ou ó que vai diante da imaxe de San Antonio facendo de demo. (Xoán Cuveiro Piñol [1876]: Diccionario gallego)

4. O que levaba ó pescozo o cencerro ou facía de diaño diante da imaxe de San Antonio, na procesión de Corpus (Francisco Porto Rey [1900]: Diccionario gallego-castellano)

Coma podemos apreciar, tódalas definicións ata o de agora expostas pertencen a dicionarios da segunda metade do século XIX, os primeiros traballos lexicográficos do noso idioma. Xa nesa época debía estar o termo en desuso, pois a meirande parte deles fan fincapé en que a tradición somentes se mantén nalgúns sitios concretos. Quizais o que explique a aparición do termo nestes dicionarios é o peso que tiña Sarmiento coma primeiro lexicógrafo do galego, pois el xa falara do termo “centulo”, aclarando ademais o seu significado primitivo:

“as chocas son uns cencerros que leva colgando na procesión do Corpus o que alí [en Pontevedra] chaman Centulo, e en Castela Cagalaolla […] O levar as chocas é en Pontevedra o oficio máis vil imaxinable, porque o Centulo representa ó mesmo diaño […] Polo mesmo, a maior infamia que se pode dicir dun é dicir “levou as chocas” ou “fixo o Centulo”. (Colección de voces y frases gallegas (1746), ed. de J.L. Pensado. Universidad de Salamanca, 1970. Tradución propia)

Parece ser que co termo “centulo” facíase referencia á representación do demo nos actos do Corpus, polo menos ata que esta tradición se perdeu, e parece que foi fai moito tempo xa. ¿É Centulo un sinónimo de diaño? Todo apunta a que si. Non esquezamos aquelas “Covas do Rei Cintolo”, nas cales este personaxe foi convertido pola lenda nun monarca bondadoso, mais que non deixa de ser unha cova chea de meigallos e escuras historias; ou o alcume “Cintolo” co que agasallou a lenda e a tradición historiográfica a Hermengario -o Príncipe Negro-, segundo rei de Galicia (na época sueva, 429-433 d.C.) tal coma conta Benito Vicetto e que posiblemente nunca existiu realmente mais que quedou na historia co alcume de "O Rei Cintulo". En todo caso, tendo en conta a antigüidade e a natureza destas designacións, todo apunta a que estamos a falar dun termo de orixe prerromana, quizais xermánica (se é que o trouxeron os suevos), ou da época castrexa.

Levando a cabo unha serie de investigacións por riba no tocante a esta hipótese, descubrín, por exemplo, que en galés (lingua da familia céltica) existe unha palabra que ten certa semellanza na raíz: “cythraul”, que significa “demo”. Habería que investigar a fondo e levar a cabo estudos comparativos con outras linguas celtas (gaélico irlandés, gaélico escocés, galés…) ou xermanas (especialmente o alemán) e de seguro que atopariamos algunha coincidencia que revelara as orixes da raíz.

O Centolo de Fisterra (esquerda), e o Centolo de Ons (dereita). Coma
vemos, as semellanzas son máis que evidentes

Curiosamente, descubrín fai pouco que na Illa de Ons, precisamente á entrada da Ría de Pontevedra, existe un illote que tamén se chama Centulo. Se observamos as imaxes, veremos que a semellanza é moito máis que razoable. Aínda é máis chamativo se lle facemos caso ás palabras de Sarmiento no fragmento que reproduciamos máis arriba, e no que parecía insinuar que a tradición do Centulo de Corpus era un trazo da cultura propia de Pontevedra, ou que polo menos o termo tiña especial relevancia alí, dato que parece confirmar ó longo da mesma obra. Tamén fai referencia Sarmiento ó illote das Ons do que falabamos máis arriba.

En definitiva, o que está claro é que o noso Centolo leva ese nome porque sen dúbida debe ter algunha semellanza co diaño. Pepe do Albañil fala dos naufraxios, afirmando que, quizais por ese sino de sangue que leva a súa historia, foi chamado así, pero eu neste caso concordo con Trillo (1982), que opina que esta ameazante illa de morte ten relación coa lenda da transmigración das almas. Na mitoloxía fisterrana, coma saben ben os meus lectores, existen sempre dúas vertentes opostas pero relacionadas: dunha banda a vida, que se fundamenta nos rituais ó sol e á fertilidade; doutra, a morte, que ten que ver co misterio solar en tanto e canto o sol entrégase á morte cada solpor para, co seu sacrificio, empreñar á nai terra e resucitar ó día seguinte.

Os nosos antergos deberon sentirse estrañados e empequenecidos por este fenómeno, inexplicable para eles, polo que non é de estrañar que o destino humano se relacionara co devalar dos deuses. Así, segundo a tradición historiográfica e mitolóxica, Fisterra era o lugar de paso, o portal derradeiro antes do Alén. Ó outro lado do horizonte estaba a outra vida -o Hades para os romanos-, pero para chegar ata alí as almas debían atravesar o océano, e facíano nunha barca sagrada, coma na meirande parte das culturas occidentais das que bebemos coma pobo (para os gregos, por exemplo, era a barca de Caronte).

En Fisterra, do mesmo xeito que tódolos misterios da fecundidade están representados xeográfica e orograficamente -o que contribuíu a manter con vida o noso enorme universo mitolóxico-, tamén a vertente escatolóxica aparece gravada nas rochas e accidentes da nosa paisaxe: no Cabo da Nave viu a mitoloxía fisterrana a representación pétrea da barca que debía guiar as almas que o mereceran ós Campos Elíseos, e no Centolo o diaño malvado disposto a devorar aquelas que non mereceran tal honor.

No caso da Nave atopamos outro topónimo referido á morfoloxía do propio cabo. Non usamos en Fisterra a verba “nave” para referirnos a unha embarcación, e se o facemos é en contadas ocasións e preferentemente ante un auditorio culto; é dicir, é unha verba xa perdida, se é que algunha vez existiu no ghallegho-fisterrán. Isto suxire que estamos a falar dun nome moi antigo, herdado do latín “navis, -is” (“embarcación”), e que revelaría a importancia deste cabo na simboloxía mitolóxica da zona.

O Cabo da Nave (esquerda), e o Cabo de San Vicente (dereita).
As semellanzas entre os dous cabos máis occidentais de Europa son
tamén moi evidentes

Xa Artemidoro falaba dun promontorio na costa occidental da Hispania que se proxectaba dentro do mar e que semellaba unha nave grega porque tiña unha pequena illa a modo de esporón. Estrabón foi o primeiro en identificalo co Cabo de San Vicente, mais Trillo (1982) resucita aquela vella disputa entre os que defendían a versión de Estrabón, e aqueles que opinan que o Cabo da Nave é un firme candidato, especialmente porque leva o trazo gravado pola historia no seu mesmo nome. Non é a única disputa que hai entre estes dous cabos lendarios: ambos levan moitos anos pelexando por ser o punto máis occidental da Europa continental. É curioso que os dous puntos xeograficamente máis ó oeste do continente teñan unha forma tan semellante, coma se pode apreciar nas imaxes.

Hai que precisar tamén que o nome de “A Nave” estendeuse ó monte situado ó sur no macizo que conforma dito cabo, aínda que hoxe tamén se emprega a forma “Monte de San Martiño”, por proximidade a esta importante poboación. En definitiva, semella que O Centolo e A Nave teñen dous topónimos igual de antigos, suxestivos e máxicos; ámbolos dous semellan ser dous personaxes -opostos e complementarios- dunha mesma traxedia grega, condenados a ollarse, a vixiarse mutuamente para toda a eternidade, a alimentarse o un do outro ata o derradeiro día da historia.

Pero aínda fica un punto por aclarar, que é o da evolución lingüística do topónimo da nosa tan asasina coma fermosa illa. Renunciando a lanzar hipóteses sobre as orixes do termo máis cara atrás de “Centulo”, e partindo polo tanto deste étimo, temos claro que a evolución ata Centolo débese a unha hipercorreción moi habitual e moi fácil de rastrexar. Pero vexámolo en detalle: coma xa diciamos máis arriba en relación ó termo “enqueirar”, o fisterrán tende a pechar tódalas vogais en posición átona, mais négase a facelo coas tónicas, é dicir, coas que levan o acento. Neste caso, o acento cae no “u”: “cen.’tu.lo”, e sen embargo aparece unha vogal pechada. Non é de estrañar, polo tanto, que o fisterrán comezara a abrila en contextos cultos, temendo quizais estar empregando un "fisterranismo". Así, temos “Centolo”, que é a forma que quedou establecida para contextos escritos e cultos. Non é así na fala real, na que o proceso foi máis alá: aplicóuselle o seseo de rigor, e por último pecháronse as vogais átonas para adaptalo á fala fisterrana natural: así, a pronuncia real é “Sintolu”. Coma vemos, o interesante e chamativo do proceso é que lle deu a volta por completo ás vogais: pechou as que estaban abertas, e abriu as que estaban pechadas.

Pepe do Albañil opinaba que era preciso voltar ás orixes na toponimia e dicir Centulo, unha actitude que nunca compartín, posto que eu estou completamente a favor da evolución lingüística, coma non pode ser doutro xeito. Xa o ten feito con outras cuestións, coma o seu propio apelido, mais eu son da opinión de que cando unha verba evoluciona, hai que deixarlle, e máis cando estamos a falar dunha evolución tan marcada e asentada no imaxinario colectivo. Se non, deberiamos voltar atrás e dicir Finis Terrae, Gallaecia ou Hispania, pois ao fin e ao cabo estamos a falar do mesmo: da evolución natural dunha verba. No caso de “Centolo”, ademais, existen varias hipóteses no tocante á antigüidade da evolución da palabra. Para Pepe do Albañil, é moi probable que a conversión de “Centulo” en “Centolo” se levara a cabo no século pasado, polo menos se temos en conta as testemuñas que cita, mais estráñame tendo en conta o arraigada que está a forma “Centolo” na nosa vila. Se o uso de “Centulo” fora tan recente e existiran testemuñas reais de tal feito, de seguro que Alexandre Nerium xa a tería rescatado, coma fixo con tantas outras verbas soterradas a dous metros baixo terra, e nembargantes el emprega tamén o termo “Centolo”. De feito, é este o topónimo que se afianzou na tradición literaria:

"...nin a vida
coñece
sequera as súas sombras
alén do que reclaman
no horizonte.
A marexada irrompe lenta no horizonte
cando asubía norte a rentes do Centolo”.
Modesto Fraga. Mar de Ausencias (1999, ed.2009)

Pero non fai falla chegar ata tan adiante. As testemuñas de mediados do século XIX empregan xa a forma “Centolo” (é o caso do mapa de Díaz Moreu, repetidamente citado neste artigo, e que data de 1879). Incluso no ano 1847, no Atlas histórico, geográfico y estadístico de España y sus posesiones de ultramar (José Antonio Elías. Imprenta Hispana, Barcelona), aparece recollida a forma popular: “Sentolo”, con seseo e todo. Poderiamos acusar ós cartógrafos citados de ser os causantes da apertura da vogal nun intento de castelanizar a palabra, un intento que se trasladaría á fala dos fisterráns a través da fala culta da xente de fóra; mais de ser así, sería inverosímil que se empregara, coma fai Elías, o seseo. Non me creo, polo tanto, a versión de Pepe do Albañil. Habería que saber exactamente os métodos que empregou para recoller esas testemuñas, pero en todo caso creo que tanto el coma Trillo Trillo deron no cravo no tocante a este tan importante como apaixoante topónimo, polo menos nas súas orixes.

Outros casos interesantes

Teño corroborado que a meirande parte dos topónimos relacionados coa morfoloxía ou situación do lugar denotado pertencen, polo menos nun 70%, a accidentes xeográficos marítimos. Ademais do Centolo e da Nave, xa citados, temos outros como Uña de Ferro, Punta Lonca ou Rostro. Este último semella facer referencia á forma de face que Punta Rostro presenta se a observamos dende a praia do mesmo nome. Iso, polo menos, é o que teño escoitado por aí, e si é certo que dende o centro do areal podemos observar a forma dun rostro que parece ollar ó horizonte. Tamén a praia de Mar de Fóra parece ter un nome relacionado coa súa situación, dun xeito moi evidente ademais. Hai no imaxinario colectivo fisterrán unha diferencia clara entre o mar da ría e o mar da costa, e Mar de Fóra é a praia de costa por excelencia. O seu nome denota, ademais da situación exterior, todo o que isto conleva: é un dos areais máis asasinos, pero tamén o máis marabilloso, a emperatriz das praias fisterranas.

Termos referidos a partes da Langosteira, coma son "O Río" ou "A Serra" teñen tamén que ver coa situación, nestes casos concretos coa ubicación con respecto á baía: o primeiro refírese á zona da desembocadura do Río Grande, namentres o segundo fai referencia ó Monte Seoane baixo o que se sitúa a parte máis coñecida e abrigada da Langosteira.

Por último, quixera facer referencia a un dos sitios máis fermosos e curiosos da nosa xeografía. Falo da Punta dos Oídos, cuio nome parece ter que ver coa curiosa morfoloxía deste cabo. Disque está atravesado por unha furna aberta polo mar ó longo dos milenios, e semella que en días de forte vendaval o vento atravesa a furna dun ó outro lado da punta e funga con xenreira dende as profundidades deste mítico cabo.

Outros nomes máis populares como Cabo da Vila, teñen tamén que ver coa situación pero son de carácter meramente popular.

Topónimos que amosan a flora e fauna propias dun lugar

Outra posibilidade, moi natural en calquera pobo, é a de facer referencia ós animais ou vexetais característicos dunha zona para xerar un topónimo familiar de orixe popular, é dicir, que non é creado nin modificado por axentes cultos.

Trivia Monacha, ou "porcelanita" en castelán, dá nome
á Praia das Margharitas

No caso de Fisterra, coma é lóxico, a inmensa maioría teñen que ver co mar, é dicir, con animais mariños, pero hai casos para tódolos gustos. Hai, cando menos, tres praias que foron nomeadas segundo este procedemento. Unha delas é O Raposo, ese pequeno areal que separa a Langosteira do Cabello pola banda de sur. Descoñezo a orixe deste topónimo, mais inclúoo neste apartado por unha cuestión intuitiva e de lóxica. Tamén As Margharitas, que ó contrario do que os non-fisterráns poderían pensar, non ten nada que ver coa coñecida flor. A "margharita" é, na linguaxe fisterrana, un molusco univalvo das nosas costas que adoita deixar a súa fermosa cuncha sobre a area das nosas praias, mesturada polo xeral con todo tipo de cuncharedo.

O nome científico do invertebrado en cuestión é Trivia monacha, mais como en Fisterra non lle coñecemos outro nome máis que o de “margharita”, e eu tampouco, inclúo unha foto para que os lectores que non son fisterráns saiban do que falo.

A terceira praia con nome de animal é Corveiro, cuio nome parece xa bastante antigo, a xulgar pola cartografía do s. XIX consultada. No mapa de Díaz Moreu (1874) aparece xa co seu nome actual (“Cala Corveiro”, di concretamente). Teño que dicir que, na miña opinión, foi a Pena de Corvos a que lle outorgou o seu nome á praia. Coma ben saben os fisterráns, esta enorme rocha, situada na beira de vendaval á entrada da enseada de Corveiro, caracterízase por estar sempre chea de restos de excrementos de ave que a fan semellar unha tarta de chocolate recuberta de azucre glassé. A colonia de corvos mariños que se pousa sempre sobre ela fai que teña ese nome tan peculiar, un nome que se estendeu logo á que sen dúbida é unha das praias máis fermosas e populares da vila. Hai tamén outra “Pena de Corvos” en Rinlo, na Mariña Lucense.

A Pena de Corvos de Rinlo,
moi semellante á fisterrana

Non atopei unha imaxe da versión fisterrana de preto para comparar, mais penduro unha da súa curmá luguesa para que os fisterráns vexan a similitude entre ámbalas dúas rochas mariñas.

Un caso semellante ó de Pena de Corvos é o do Ghavoteiro, un gran penedo granítico que se alza máis alá de Uña de Ferro, uns cen metro ó norte de Mar de Fóra. O seu nome deriva do feito de que as gaivotas adoitan criar alí, ó abeiro da Nave e protexidas polo estreito paso de auga que separa este penedo da terra firme.

Teño que falar tamén neste apartado de topónimos de accidentes costeiros, coñecidos sobre todo polos mariñeiros, e que tamén fan referencia á determinadas especies animais. Por exemplo, os nomes de dous accidentes do Cabo: A Sentoleira e A Robaleira, ó leste e ó oeste de Cabo Fisterra, respectivamente. Máis dubidosa é a filiación vexetal do topónimo Xestosa, que aparece no mapa de Díaz Moreu (1879) como “Sestosa”, aínda que pode deberse a unha castelanización bastante burda.

Agora ben, temos que facer fincapé no topónimo da segunda vila máis grande do noso concello, a sempre sorprendente localidade de Sardiñeiro, cuio nome semella facer referencia ó prezado peixe azul, tan saboroso feito á brasa. O nome aparece xa nos mapas de Texeira (principios do século XVII), que cita concretamente a forma “Sardineira”. Nos mapas do XVIII e XIX xa aparece como Sardineiro ou Sardiñeiro. Hai que ter moito coidado ó analizar as orixes deste topónimo, pois pode que nos atopemos ante un caso de hipercorreción, coma no caso de Centolo e Langosteira. Habería que analizalo en profundidade, pero polo pronto imos supoñer que se trata dun topónimo derivado do nome do peixe, á espera de novas investigacións.

O nome doutra praia, Calafigueira, é sen dúbida unha composición de “cala” (praia pequena) e de “figueira”, que pode facer referencia tamén a esta árbore froiteira. Atopamos tamén no SigPac o topónimo Cantalarrana, que semella referirse ás ladeiras que presiden Mar de Fóra pola banda de sur, mais non temos ningunha outra referencia e deixámolo polo tanto aí.

Topónimos que derivan de edificios ou restos humanos

Son estes os máis interesantes a nivel arqueolóxico, pois non en poucas ocasións sérvennos para descubrir o emprazamento dalgún xacemento esquecido, ou revelarnos a existencia dalgún xa desaparecido. Neste caso imos empregar un criterio mixto, pois en principio podemos trazar máis ou menos a antigüidade do topónimo tendo en conta a antigüidade do edificio referido, ou a relación entre este e a memoria colectiva.

Se comezamos pola Idade Antiga, o máis chamativo destes topónimos é o de Castromiñán, que fai referencia explícita a unha citania, supoñemos que de orixe prerromana. Tendo en conta a proximidade de Punta Castelo, haberá que pensar que se trata precisamente do castro ubicado alí. Semella unha verba composta, é dicir, formada por dúas raíces alleas entre si que foron xustapostas nalgún punto concreto da evolución da palabra. A raíz “castro-“, que significa “castelo, cidadela, fortaleza”, sen dúbida fai referencia a Punta Castelo, un accidente xeográfico que constitúe un dos puntos máis fermosos, virxes e impoñentes do país. Este promontorio que se alza ó poñente sobre os feros cantís da costa fisterrana acubilla no seu seo un xacemento arqueolóxico de incalculable valor que nunca foi escavado. Trátase dunha fortaleza (algúns din que da Idade do Ferro), que puido ser un dos derradeiros reductos nativos habitados. O mesmo topónimo fai referencia a un encrave no que se poden delimitar perfectamente os muros defensivos, os accesos e a croa nun complexo impresionante. Coido, nembargantes, que o nome é máis recente, quizais medieval. A referencia ó “castelo”, e non ó “castro”, resulta cando menos chamativa e revela que o topónimo xurdiu moito despois de abandonada a fortaleza, cando somentes quedaban alí restos de murallas das cales conservamos os dous niveis de muros defensivos. Os veciños consideraron que alí se atopaba un “castelo”, algún tipo de ruína antiga, mais nunca esqueceron a natureza defensiva deste lugar.

O Castro é outra aldea, concretamente a sé parroquial de San Vicente de Duio, cuio nome fai referencia á citania cuios restos aínda se poden observar preto da estrada que vai ata Vilar. Tamén atopei un topónimo que eu non coñecía no Atlas Arqueolóxico da Comarca de Fisterra, no que aparece “A Mama”, en Sardiñeiro, e que está catalogado coma topónimo de interese arqueolóxico. Sen dúbida o nome ben de “mámoa”, é dicir, dun túmulo funerario da época megalítica.

Se pasamos ó Medievo, temos que o barrio máis antigo da vila, precisamente orixinario desa época, leva o nome da construción defensiva que o protexía: A Serca, é dicir, o muro ou defensa que, segundo a diversa documentación consultada, a todas luces circundaba o núcleo orixinario da vila polo menos ata ben entrada a Idade Moderna. Antes de trasladarse á baía da Ribeira –á Serca-, a poboación semella que habitaba no monte, nun lugar de gran importancia para a nosa historia e que é coñecido como Vilar Vello, a antiga Fisterra. O nome de Vilar Vello ou Vilarvello fai referencia a que se trata da poboación antiga, en contraposición ó "vilar novo", que sería a Fisterra actual. Non destacamos este topónimo porque emprégase somentes en ámbitos cultos e non ficou na memoria colectiva coma de uso común. O nome que triunfou para referirse a esa zona é o de Cabanas, que fai referencia ós restos que alí quedarían entre as matogueiras e que serían visibles polos veciños e peregríns que subirían ata San Guillermo. Para a xente, descoñecedora por aquel entón do seu pasado, aquelas vellas edificacións abandonadas non serían máis que cabanas, casetas sen maior importancia, e de aí derivou o nome de toda a revolta. Non sei cal é a antigüidade do nome, pero o certo é que xa aparece no mapa de Díaz Moreu (1879), xa citado, coma “Punta Cabanas”. Polo tanto, semella un topónimo estable, mais teño claro que se xerou moito despois da despoboación de Vilar Vello, precisamente cando aqueles edificios deixaron de esta habitados para converterse nunhas simples chozas ou “cabanas” abandonadas e esquecidas. Pode que veña xa de finais da Idade Media, e fixo moita fortuna no imaxinario colectivo dos fisterráns. Así, hoxe en día estendeuse tanto que co nome de “Cabanas” desígnanse unha revolta, unha curva, un val, unha fonte, unha punta e unha praia, lugares chave para comprender a historia e a mitoloxía de Fisterra, coma xa temos visto en multitude de ocasións neste blogue.

Outro caso semellante é o de Escaselas, que pode facer referencia ós restos da cidade de Dugium. Para Benjamín Trillo (1982), pode derivar de “Illas Casellas”, e ter relación coas míticas Casitérides, mais esta hipótese é un tanto inverosímil. Non sabemos se o nome suxire en realidade os antigos restos da cidade de Dugium, ou se pola contra é un xeito deturpado de designar un grupo de vivendas ou mazá de casas.

Un topónimo descoñecido, en desuso e polo tanto pouco relevante xa para a nosa identidade colectiva é o de San Uxío, que é o nome que recibe o alto no que se ubica o Faro de Fisterra. Para Alonso Romero (2003, ed. 2005), houbo alí algún tipo de eremitorio ou comunidade monástica adicada a este santo da que non queda ningún resto e que xa fica perdida nas brumas da historia, mais que tampouco está de máis citar. En todo caso, semella que este edificio leva moitos séculos desaparecido e esquecido.

Un nome curioso tamén é o de San Roque. Algúns dirán que este debería estar clasificado coma topónimo derivado do nome dun personaxe, mais en realidade parece que provén dunha antiga ermida da que xa temos falado neste blogue. Para Pepe do Albañil, a quen sempre lle debín esta información, pode que a ermida fose construída no século XIV en estilo gótico. Alega para aportar esta hipótese que San Roque era o avogado contra a peste, e polo tanto pode remitir o seu culto á época da Peste Negra. O que si é certo e que, a pesares das vicisitudes da historia, e aínda sendo hoxe un santo menor, polo menos hai que admitir que segue a ter unha procesión e un día festivo propio en Fisterra, cando moitos outros santos e santas foron desaparecendo do noso calendario. Isto, unido ó forte arraigo do seu topónimo (referido a unha parte da Langosteira e á zona circundante), pode demostrar que San Roque foi un santo moi importante e moi querido na nosa vila. Pepe do Albañil afirma que a ermida estaba ubicada entre o Camiño da Barcia e o Río do Portelo, tirando contra a praia, mais non sei de onde sacou a información. O que si sabemos con certeza é que no ano 1829 desaparecen os derradeiros restos que quedaban do edificio, mais o topónimo quedou coma unha pantasma, coma un resto indeleble na memoria colectiva.

Avanzando uns cantos séculos, xa ata a Idade Moderna, temos uns cantos topónimos tamén moi interesantes. Seguindo co tema das ermidas, hai probas moi contundentes da existencia dunha ermida que daría nome á zona que hoxe coñecemos como Santa Catalina, é dicir, o Cabo da Vila. Para José R. Ínsua Trava, a ermida estaba adicada a Santa Catalina de Alexandría, patroa da pureza, e estaría situada, ou ben no Montarón –seguindo a descrición que fai da igrexa Jerónimo del Hoyo no século XVII- ou ben preto de onde hoxe está a Panadería Germán (non aporta as fontes nin probas para soster tal afirmación). Está documentada a súa existencia nos documentos parroquiais de San Vicente de Duio no século XVII, e parece que a ermida non é moito máis antiga, pois trátase da referencia máis primitiva que temos, polo que pode ser unha capela renacentista ou dos primeiros tempos do Barroco. En calquera caso o templo deixou de funcionar e xa no ano 1830 quedaban escasos restos, segundo Pepe do Albañil. Hoxe xa non queda máis que o topónimo nunha rúa, nun carrexo e nunha praza.

Outros edificios que están aínda en pé dende a Idade Moderna -algúns en bo estado e outros non tanto- son o Castelo de San Carlos e a Capela de Nosa Señora do Bonsuceso. Ámbolos dous serven para designar por extensión a cadanseu barrio circundante: O Castillo e A Capilla, respectivamente. O feito de empregar o artigo e o substantivo simple, sen maior precisión, demostra que a designación pode ter unha orixe popular: para que van precisar de que castelo ou capela se trata se non hai outros? O castelán nos nomes pode ser unha imposición recente, de cando dito idioma comezou a facer fortuna e contaminou tamén algúns topónimos que, por recentes e de orixe popular, eran demasiado inestables aínda.

Topónimos derivados de nomes de persoas, reais ou non

Tamén teñen gran importancia estes topónimos, pois permítennos rastrexar a pegada de determinadas persoas na historia da vila ou, no caso dos santos, a importancia destes na memoria colectiva. É o caso de San Salvador, aldea situada no centro do Val de Duio e que conta con este nome sen coñecermos a súa orixe dun xeito claro. Trillo Trillo (1982) identifícao cunha cristianización da figura do deus Hermes, en relación co que antes diciamos de Hermedesuxo, unha hipótese moi difícil de soster e que non debe pasar de mera anécdota. Outros como San Vicente (que dá nome a unha parroquia) ou San Martiño (que ten a súa orixe en dúas aldeas e que se estende ao nome da parroquia) son nomes de santos cuio culto estivo dende sempre moi afianzado en Galicia e, polo tanto, teñen unha orixe eclesiástica sen máis datos polo pronto. Habería que analizar en profundidade, nun traballo específico, a conformación das nosas parroquias rurais para descubrir a orixe do culto a estes santos e, por ende, dos seus respectivos topónimos.

No caso de San Xoán de Sardiñeiro, dálle nome ao Monte de San Xoán, moi parecido na escrita e na pronuncia á outra elevación que conforma o Val de Sardiñeiro: o Monte Seoane, que pode derivar tamén dalgún nome de persoa, aínda que isto non podemos confirmalo nin por asomo, e trátase tan só dunha apreciación intuitiva.

Pero voltando á capital municipal, temos a existencia dun antigo e popular topónimo que por algún inexplicable motivo nunca foi recollido polas institucións, mais fica con tanta forza na memoria colectiva que non existe xeito de extirpalo, nin falta que fai. Falo do nome dunha rúa, quizais unha das máis antigas, fermosas e auténticas de Fisterra: San Jurjo, rudimentaria castelanización do galego “San Xurxo”, unha forma que hoxe en día somentes se conserva no apelido “Sanjurjo”, o que fai que moitos confundan o nome da rúa co do xeneral golpista cando non é este faccioso precisamente o que leva o nome desa rúa, senón López Pais.

San Xurxo de Capadocia foi un mártir turco do século III d.C., patrón dos soldados, persoeiro moi recoñecido en toda Europa pola lenda que o enfronta a un malvado dragón. Conta a lenda, profundamente asentada na cultura occidental, que nunha cidade pagá a única fonte de auga estaba custodiada por un dragón que pedía un tributo en forma de vidas humanas para que os veciños puideran facer uso da auga. O desafortunado que ía ser sacrificado era elixido por sorteo, mais un día a mala sorte fixo que fora a princesa a elixida. Por sorte, pasou por alí San Xurxo a cabalo nunha das súas múltiples viaxes, matou ó dragón, salvou á princesa e ós cidadáns e, de paso, cristianizounos. Esta lenda, estendida profusamente dende o século IX, demostra que estamos a falar dun dos santos máis importantes da cultura occidental. É patrón da Coroa de Aragón (hoxe en día de Aragón e Cataluña), de Inglaterra e de Portugal, entre outros. Tivo moito arraigo nas culturas próximas a Galicia, con especial fincapé en Asturias e Portugal. ¿Pode que existira na Idade Media algún templo adicado a San Xurxo? ¿Ou pode que nese lugar se atribuíra un milagre á intercesión do santo? ¿Será acaso a cristianización dalgún ritual pagán que se relacionou con este santo? Como xa non quedan datos de edificacións, non nos queda máis remedio que incluír este tan misterioso como arcaico topónimo neste apartado, pois o que sabemos é que queda o nome do santo, non o de edificio algún.

Vou aproveitar, iso si, para reclamar dunha vez por todas ás autoridades que deixen de tontear con nomes de alcaldes falecidos e de dubidosa boa lembranza (e non falo precisamente do alcalde Fernández) e que se preocupen de recuperar nomes de rúas que, coma este, teñen unha antigüidade e importancia histórica moito maior.

Seguindo na mesma liña, non nos queda máis remedio que tocar o tema de San Guillermo. Dubidei moito á hora de clasificar este topónimo, pois ben podía referirse á ermida que leva este nome. O problema é que, segundo a lenda, estamos a falar non dun santo calquera, senón dun santo xenuinamente fisterrán, que puido pisar esta terra e mesmo ser orixinario dela. En consecuencia, e mentres non saibamos se foi antes o santo ou a ermida, temos que incluílo nesta clasificación. Non vou entrar aquí en detalles con respecto á identidade e as orixes do culto a San Guillermo, posto que diso xa falei nunha das entradas máis populares de Promontorium. Temos que precisar, iso si, que o nome do santo e da ermida estendeuse ó conxunto do monte, a elevación oriental dentro do conxunto do Promontorium Nerium ou Monte do Cabo.

Por último, quixera referirme a un caso especial que merece certa atención polas súas posibles repercusións históricas. Estou falando neste caso do nome dunha corredoira cuberta de grandes lousas gastadas polos séculos que emerxe dende A Ínsua cara ó alto do Monte do Cabo pola súa aba norte: unha posible calzada romana coñecida popularmente coma Porta ou Costa de Marcos. Baste dicir que Benjamín Trillo (1982) opina que o nome “Marcos”, tan habitual entre os romanos na súa forma latina “Marcus”, pode facer referencia a algunha persoa real da época, o que podería afianzar aínda máis a tese de que estamos ante unha construción de orixe romana. Deixemos polo pronto a hipótese no aire á espera de investigacións máis profundas.

Topónimos de orixe descoñecida

Non temos máis remedio que crear un novo grupo, a modo de miscelánea, para incluír aqueles nomes de orixe descoñecida, é dicir, aqueles dos cales non teño ningún tipo de proba, e moitas veces nin sequera pistas ou intuicións que me poidan guiar polo bo camiño.

Moitos deles teñen xa certa antigüidade, como aqueles que aparecen no mapa de Díaz Moreu (1879), tantas veces citado neste artigo pola gran cantidade de topónimos que inclúe: “Talón”, “As Pardas”, “Porcallón”, “Bimbio” ou “Regala”, nomes de accidentes marítimos. Non sabemos exactamente a orixe destas verbas, aínda que a maioría teñen significados propios no dicionario. O nome de “Pardas” pode provir quizais da cor destas rochas que, con marea alta, amosan unha tonalidade parda se as observamos dende a superficie.

Outros nomes de accidentes marítimos non aparecen en ningún mapa un pouco vello, polo que non sabemos para nada a súa antigüidade e fannos sospeitar que son de orixe popular e bastante recente: “Bardullas”, “O Cabello” (referido á praia) ou "Caldelaxes". Neste último caso aparece con claridade a raíz “laxe” (rocha aplanada de gran tamaño) nunha verba sen dúbida composta. “O Berrón” é outro topónimo do que non teño ningunha referencia, pero o significado semántico común pode ter relevancia, pois o nome pode ter que ver co ruxido que fai o mar ó pasar polo estreito canal que separa esta illa do Cabo da Nave.

Xa en terra, existen tamén nomes de orixe popular, coma os das fontes da Mixirica (de “mexar”?) e do Xurixano (quizais provinte dun nome propio de persoa deturpado na pronuncia); e outros que os historiadores relacionaron cunha orixe culta. É o caso da calle Patres, que José R. Ínsua Trava relaciona co latín “patres”, unha hipótese que para min non ten validez algunha, posto que me nego a crer que o nome dunha rúa (bastante recente, ademais), e polo tanto que debería estar máis que desgastado e evolucionado polo uso, se manteña na súa forma latina orixinal.

A toponimia como misterio histórico: Duio

O caso máis grave, desesperante e misterioso atopámolo precisamente nun dos topónimos máis relevantes e fundamentais para entender a nosa historia: “Duio”. Coma ben saberán os lectores, especialmente os de Fisterra, coñecemos con este nome dúas parroquias rurais de Fisterra -San Vicente e San Martiño de Duio-, que se reparten o val do mesmo nome. Nembargantes, a historia destes lugares –e especialmente do seu topónimo- está marcada pola presenza dunha entidade lendaria, cuia existencia foi xa en parte demostrada pola arqueoloxía “non-oficial”.

Humidais do Val de Duio. Hai moito misterio sobre as orixes
do topónimo da antiga cidade

FOTO: Arquivo propio

Falamos, por suposto, dunha das lendas chave da mitoloxía do noso concello: a lenda da cidade somerxida de Dugium, elemento importantísimo dentro da nosa historia mítica. Teño xa traballado en profundidade con este tema, polo que non vou entrar en detalles, mais baste dicir que estamos a falar dunha lenda fondamente integrada no imaxinario galego coma parte do fenómeno xacobeo e da cristianización dos antigos cultos pagáns relacionados con Fisterra. En consecuencia, é de rigor afondar na procura dun significado semántico para a verba orixinaria, recollida polo menos dende a Idade Media. A referencia máis antiga que temos pertence, coma non podía ser doutro xeito, ó Codex Calixtinus, desaparecido recentemente en novelescas circunstancias. Nese códice, importantísimo para a tradición xacobea (coma se ven reiterando nos medios dende a súa desaparición/hurto/manobra eclesiástica), aparece xa Dugium, cun topónimo que ten evolucionado de xeito natural ata “Duio”. No Codex, no que doutra banda non aparece Muxía, nárrasenos a lenda do traslado do corpo do Apóstolo e a maldición que cae sobre a cidade pagá por non querer acoller os restos sagrados.

Pero voltando ó topónimo, temos a sorte neste caso de contar co étimo base aínda en latín na Idade Media, e co resultado final no galego actual. Chama a atención que o nome de “Duio” ficase ancorado en certa abstracción designativa: podemos apreciar que en ningún caso se refire coma nome único a unha aldea, lugar ou parroquia, senón que sempre vai precedido da preposición “de”, indicando pertenza. É dicir, cando falamos do “Castro de Duio”, estamos a falar claramente dunha aldea, de nome “O Castro”, que pertence ó territorio de Duio. E igual acontece cos nomes das súas parroquias. En definitiva, a nivel designativo o nome de “Duio” fai referencia a un territorio, a unha zona ou val de amplas dimensións, dentro da cal hai diversas entidades independentes. Ten lóxica se observamos a historia eclesiástica da zona, na cal os predios de Duio –en xeral- sempre foron máis importantes que as parroquias dos arredores. ¿É isto un resto da antiga importancia que puido detentar a poboación ou poboacións deste fértil val? Pode ser, mais se nos cinguimos á realidade, o topónimo serve a día de hoxe para designar os seguintes elementos xeográficos e poboacionais: dúas parroquias (San Martiño e San Vicente de Duio), un val (O Val de Duio), e dúas aldeas (O Castro e O Vilar de Duio). Tendo en conta que estas dúas últimas son as únicas que mantiveron o topónimo, non sería escandaloso pensar que estamos a falar do núcleo orixinario da poboación antiga do val. De feito, non esquezamos que O Castro segue a ser a sé parroquial de San Vicente, ademais de que o seu nome –coma xa dixemos antes- fai referencia a un castro situado entre esta aldea e O Vilar.

Di Alonso Romero (2003, ed.2005) que ten escoitado a lenda de que a antiga cidade pode estar somerxida nos baixos da Carraca (topónimo de orixe musical que pode facer referencia ó ruído do mar sobre estas rochas), unha hipótese á que non outorga moito creto, coma non podía ser doutro xeito. Nembargantes, hai outros baixos, situados a catro millas do Cabo Fisterra, que se chaman precisamente “Baixos de Duio” ¿Será que unha antiga lenda situaba aí a cidade, ficando o topónimo a modo de vella lembranza? Quen sabe.

O gran problema do topónimo de Dugium non é, sen embargo, a súa relevancia ou antigüidade, senón a súa etimoloxía. Se ben a primeira referencia é medieval, non temos máis remedio que pensar que se trata dun nome latinizado pero de orixe diferente, posto que non existe en latín ningunha verba semellante. A única semellanza algo lóxica que atopei foi “dux, ducis”, cuio significado principal é “xefe, caudillo militar”. Tendo en conta que o latín evolucionou ata a nosa lingua a partires do acusativo, e sabendo que esta verba da terceira declinación faino en “ducem” (a pronuncia é “dukem”), non ten por que ser disparatado pensar que o son “k” puido sonorizarse cara o “g” e, deste xeito, crear a raíz “dug”. A súa forma medieval explicaríase precisamente pola época na que se inscribe: posiblemente nesa época xa sería “dugio”, mais hai que ter en conta que a Historia Turpin do Códice Calixtino está escrita en latín por axentes cultos que ben puideron “latinizar” a forma do vulgar, levando a cabo unha “re-latinización”, froito da ignorancia sobre a etimoloxía por parte do redactor. Non podemos esquecer neste punto o feito de que o citado códice fai especial fincapé na existencia dun “rei” ou caudillo que habitaba en Dugium, e que era tan poderoso que mesmo a Raíña Lupa tiña que renderlle contas. Se nos fiamos desta hipótese, poderiamos pensar que “Dugium” significa algo así como “o lugar do xefe”, sendo un tanto xenerosos na tradución. Por suposto, é esta unha hipótese un tanto collida polos pelos, polo que seguín indagando, desta volta indo cara atrás, cara ó indoeuropeo.

Despois de horas e horas revisando coma puiden as diversas bases de datos sobre etimoloxía indoeuropea, o único interesante que conseguín atopar foi, no clásico dicionario de Pokorny (unha obra tan útil e ben organizada coma desfasada), o grupo de raíces “dheig-“, “dhoig-“ e “dhig-“. Pensando que quizais a vogal “i” puido pechar un grao ata o “u”, nalgún momento da evolución lingüística primitiva (algo para nada disparatado, sobre todo tendo en conta, por exemplo, que linguas indoeuropeas coma o francés ou o grego apenas as diferencian na pronuncia), procurei algunhas derivacións interesantes desta raíz en multitude de linguas europeas, especialmente do norte:

Inglés antigo: “dic”, dique, rego
Inglés medio: “dich”, rego; “diggen”, para cavar; “dug”, cavado
Inglés actual: “dig”, cavar (participio “dug”, cavado); "dock", peirao
Frisón antigo: “dik”, dique, presa
Holandés: “dijk”, dique
Saxón antigo: “dic”, dique, presa
Alemán medio: “tich”, dique, lagoa
Alemán actual: “deich”, dique, presa; “teich”, estanque
Islandés antigo: “dik”, dique.

Tamén en castelán e galego temos precisamente a verba “dique”, que deriva tamén desta raíz. Se supoñemos, do mesmo xeito que con “dux, -is”, que o son “k” sonorizou ata “g”, non ten por que ser disparatado pensar que quizais a raíz “dug-“ de “Dugium” teña esa mesma orixe. Semella que en todos estes casos a raíz orixinaria fala dalgún tipo de lagoa ou masa de auga, incluíndo ademais o matiz de “artificial”, posto que fai referencia a diques ou presas. Sen dúbida, e tendo en conta que sempre se dixo de Dugium que era unha cidade lacustre, o asunto adquire un gran interese. ¿E se o topónimo de “Mare Lacustaria” non facía referencia ás pacíficas augas da baía, coma dixemos máis arriba, senón a unha lagoa artificial, formada por algún tipo de presa ou de dique erguido polos habitantes do lugar? Podemos, incluso, deixarnos levar polo entusiasmo e pensar que esa especie de presa ou de lagoa puido ser a orixe da prosperidade do lugar e, quizais –sempre quizais- a orixe tamén da súa desgraza. ¿E se un día unha crecida especialmente catastrófica dos diversos regatos que alimentarían esa lagoa foi a causante da ruína das diferentes poboacións que habitarían no val? Por suposto, hai que ter moito coidado con este tipo de hipóteses grandilocuentes, mais a idea déixoa aí, por se un día pode servir de punto de partida a algún experto en lingüística comparada e en indoeuropeo, materias nas que eu non me atrevo a profundar máis.

Conclusións
Queda claro que o estudo da etimoloxía dos topónimos é un punto importante para apoiar diversas hipóteses sobre o noso pasado. No caso concreto de Fisterra, atopamos un amplo e variado mosaico de nomes de tódalas clases, de moi diversas antigüidades, orixes e significados. Estudalos e comprendelos axuda sempre a establecer un vínculo aínda máis forte se cabe entre unha comunidade e a terra que habita. Ao fin e ao cabo, cando un pobo outorga un nome a un sitio faino de xeito involuntario, natural e espontáneo. O desenrolo e pervivencia dos topónimos demostra, cando menos, o seu valor colectivo, mais tamén é unha proba evidente do modus operandi do ser humano. Na súa soberbia, o home é o único animal que nomea ás cousas que o arrodean e, deste xeito, establece unha relación cultural e espiritual entre el e o mundo. Outorgando nomes é como o ser humano se fai posuidor, establece a súa supremacía sobre o resto de cousas. Eis a importancia última, o significado máis importante deste estudo: é un intento por reforza-los vínculos de unidade entre os fisterráns e o seu medio, precisamente nun intre da historia no que o noso pobo está a vivir unha época escura de estrañamento e distanciamento, de indiferenza e de desprezo cara ó que nos rodea, cara o que sempre estivo aí, e que debe seguir estando.

__________________________________________

Fontes

> ALONSO ROMERO, F. Historia, leyendas y creencias de Finisterre. Briga Edicións, Betanzos (2003). Edición consultada: 2ª, 2005
> ÍNSUA TRAVA, José R. "Abogados contra la peste". La Voz de Galicia, edición Carballo. 14 de xullo de 2003.
> ÍNSUA TRAVA, José R. "Los Caminos Jacobeos". La Voz de Galicia, edición Carballo. 8 de febreiro de 2006
> ÍNSUA TRAVA, José R. "¿Centolo o Centulo?". www.finisterrae.com
> ÍNSUA TRAVA, José R. "Ermidas de San Roque y Santa Catalina". www.finisterrae.com
> ÍNSUA TRAVA, José R. "Más sobre los topónimos". La Voz de Galicia, edición Carballo. 1 de abril de 2003
> ÍNSUA TRAVA, José R. "La ruta turística de los fachos de Galicia". www.finisterrae.com
> ÍNSUA TRAVA, José R. "El significado del topónimo Ínsua". La Voz de Galicia, edición Carballo. 11 de novembro de 2004
> TRILLO TRILLO, Benjamín. Las huellas de Santiago en la cultura de Finisterre. Edición patrocinada polo Concello de Fisterra. 1982]

_________________________

Artigos relacionados

- LINGUA E HISTORIA> O nome das cousas (I), da toponimia de Fisterra

- ARTE CON HISTORIA> Insula, a vella aldea romana

- GRANDES TEMAS> Sobre a cidade de Dugium